Sunday, October 4, 2026

MAO GIÁO!

Mao tả, Mao hữu, Mao cơ hội trục lợi, Mao bảo thủ, cấp tiến, cực đoan và Mao tâm tư!

Trái với quan niệm thường thấy về một ông Mao thâm trầm bí hiểm, nhiều âm mưu thủ đoạn. Mao theo CNCS, Marxism hay CNDT! Tả hay hữu, bảo thủ hay cấp tiến? Có những lúc lại còn Mao với rất nhiều tâm tư biện hộ, đó là khi Mao đã chắc ngôi quyền lực và trải qua nhiều biến cố. Khó nhận xét #Mao là ai về mặt tư tưởng, bởi ông ta cứng rắn, nhưng cũng có lúc mềm mỏng, tàn bạo nhưng cũng có lúc nhân từ, cực đoan, bảo thủ, nhưng cũng cấp tiến. Vì vậy, một mô tả đơn lẻ là không đủ, một mô tả đa diện cũng không đủ bởi ông ta biết biến hình như con tắc kè hoa. Nhưng cũng chắc chắn có một thứ trong Mao không suy xuyển.

Cuối năm 1949, khi sang Liên Xô gặp Molotov, Mao thú nhận chưa hề đọc bất cứ chữ nào trong sách Marx, sau này, dù nói là có đọc, thậm chí thường xuyên mang cuốn tự điển Mác bên mình nhưng cũng khó để cho ông ta là nhà Mác-xít. Đặng Tiểu Bình với vị trí vừa là nạn nhân, vừa là kẻ kế vị cũng không nói nhiều về Mao, Đặng dùng công thức ngắn của chính Mao: 7 tốt, 3 xấu để nói. Có câu này Mao tự nói về mình: “Thần hổ trong ta, nó chiếm ưu thế, nhưng khỉ cùng tồn tại với nó”; hay câu của Mao viết trong một bức thư cho vợ lẽ Giang Thanh: “Chúng ta cần kết hợp Karl Marx với Tần Thủy Hoàng”; câu khác ông ta nói trong cuộc họp của các nhà hoạt động đảng: “Vương số của chúng ta là chiến tranh, độc tài”.

Cho dù những khẩu ngôn, khẩu khí như này có thể chỉ là ngông cuồng bột phát. Nhưng với rất nhiều câu kiểu này nên không loại trừ rằng, có lẽ, chúng cho người quan sát một manh mối về tính cách cũng như tư tưởng của Mao.

Cũng không thể bỏ qua tình hình bối cảnh Trung Quốc cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX. Thiên Triều bị các đế quốc xâu xé, vỡ nát, để lại đại bộ phận dân chúng nghèo đói. Rất nhiều quan lại triều đình, giới địa chủ phong kiến cay đắng uất ức vì bị chèn ép. Họ cho rằng, để đối phó với thảm họa đế quốc, cần phải cải cách, biến đổi Trung Quốc thành nhà nước hiện đại. Cách mạng dù màu sắc gì cũng cho tầng lớp bề trên Trung Hoa cơ hội mới, hơn hẳn tầng lớp nghèo khổ. Chỉ cần họ chấp nhận cải cách, thay đổi, chấp nhận khoác tấm áo mới. Không cần che giấu xuất thân tầng lớp địa chủ giàu có ở Hồ Nam, từng là cán bộ cao cấp của Quốc dân đảng – Mao là một kẻ như vậy.  

Vì thế, khi Mao sang Liên Xô, Stalin đã không tiếp. Ông ta và đoàn tùy tùng chây ỳ, ăn dầm nằm dề gần 2 tháng trời, vắt từ cuối 1949 sang đầu 1950. Stalin biết thừa, biết rõ, Mao và toàn tùy tùng dù có là các nhà cách mạng nhưng vẫn đại diện cho giai cấp địa chủ phong kiến cải cách. Nhưng cuối cùng Stalin nhượng bộ, gặp Mao gặp và trong những lời khuyên, Stalin nói rằng Mao cần đọc Mác. Cũng những lời khuyên, nói vào năm 1952 tại ĐH CPSU, Stalin nói rằng cần phải bỏ Mác, thì ra với những đối tượng, vị trí khác nhau, Marx là khác nhau.

Còn trong cuộc trò chuyện với những người theo khuynh hướng CNXH Nhật vào ngày 10 tháng 7 năm 1964, tức là khi Mao đã ngoài 70 và bắt đầu nghĩ đến việc “gặp Marx”, ông ta nhớ lại:

“Tôi đã tham gia cuộc cách mạng dân chủ tư sản năm 1911. Kể từ đó, tôi đã học 13 năm: 6 năm tôi dành để nghiên cứu các tác phẩm của Khổng Tử, và 7 năm tôi đã đọc các tác phẩm của chủ nghĩa tư bản. Tôi đã tham gia phong trào sinh viên và phản đối chính phủ lúc bấy giờ.

Chỉ có ý nghĩ thành lập một đảng nào đó là không xảy ra đối với tôi. Tôi không biết Marx, và tôi cũng không biết gì về Lenin. Vì vậy, tôi không có ý tưởng tổ chức đảng cộng sản. Tôi tin vào thuyết duy tâm của Khổng Tử và thuyết nhị nguyên của Kant.

Năm 1921, Đảng Cộng sản được thành lập. Lúc đó cả nước có 70 đảng viên. Họ đã bầu ra 12 đại biểu. Năm 1921, Đại hội Đảng lần thứ nhất được tổ chức, tại đó tôi là một trong số các đại biểu. Còn 2 người nữa... Sau đó, họ ra khỏi đảng. Một người trở thành Trotskyist. Người này vẫn còn sống cho đến nay và sống ở Bắc Kinh.

Tôi và người theo chủ nghĩa Trotskyist này vẫn còn sống; người thứ 3 cũng vẫn còn sống, là phó Chủ tịch Đổng Tất Vũ (董必武). Những người khác hoặc đã chết hoặc phạm tội phản bội. Từ năm 1921, năm thành lập đảng, cho đến cuộc Bắc phạt năm 1927, chúng tôi chỉ biết làm cách mạng, nhưng làm cách mạng như thế nào - phương pháp, đường lối, hoạch định chính trị - chúng tôi hoàn toàn không hiểu.

Sau này, rồi chúng tôi cũng dần dần bắt đầu hiểu ra điều gì đó - cuộc đấu tranh đã dạy chúng tôi. Hãy lấy vấn đề đất đai làm ví dụ: Tôi đã dành 10 năm nghiên cứu về quan hệ giai cấp ở nông thôn. Hay vấn đề chiến tranh, cũng mất 10 năm. Tôi đã chiến đấu trong 10 năm, và chỉ sau đó tôi mới thành thạo nghệ thuật chiến tranh.

Khi giới cánh Hữu xuất hiện trong đảng, tôi ở cánh Tả. Bây giờ, khi chủ nghĩa cơ hội "cánh Tả" phát sinh trong đảng, họ gọi tôi là kẻ cơ hội cánh Hữu. Không ai quan tâm đến tôi, tôi cô đơn và bị bỏ rơi, tôi bị bỏ lại một mình. Tôi luôn nói, lúc thế này chỉ có một vị Phật là đấng toàn năng, nhưng vị ấy bị ném vào bãi rác, hôi thối kinh khủng. Sau đó, trong cuộc "Trường Chinh", chúng tôi đã tổ chức một cuộc họp ở Tuân Nghĩa (遵义); và sau đó tôi, vị Phật bốc mùi, bắt đầu có vị ngọt ngào trở lại.”

Câu chuyện này khá thẳng thắn. Mao thậm chí không cần giả vờ mình là người nắm vững lý luận chủ nghĩa Mác-Lênin. Ngược lại, ông kiên trì nhấn mạnh nền tảng giáo dục và thế giới quan truyền thống của Trung Quốc (như trong cuộc nói chuyện với E. Snow hơn 30 năm trước). Theo lời ông ta, về bản chất, Mao không coi trọng việc phát triển một cương lĩnh tư tưởng ở giai đoạn đầu hoạt động cách mạng, là vì tất cả giới lãnh đạo trong con mắt ông ta đều ở trình độ thấp về lý luận. Có lẽ những lời thú nhận này được truyền cảm hứng từ tâm trạng của một ông già ở vào giai đoạn xế chiều của cuộc đời, pha lẫn hồi tưởng và chế nhạo những lỗi lầm ảo tưởng của thời trẻ!

Cuộc chuyện trò dài của Mao với Edgar Snow ở Diên An có nhiều điều thú vị. Một trong số đó gây sự chú ý của Edgar Snow là Mao kiên trì, có chủ ý và cả ý thức thể hiện cho Snow thấy Mao gắn bó với tưởng phục hưng Trung Quốc, điều này vừa là nền tảng cho quan điểm chính trị của Mao vừa là động lực chính của các hoạt động cách mạng. Tất nhiên, dù vậy, ông ta vẫn nói mình là một nhà cộng sản và một người theo chủ nghĩa Mác, nhưng chỉ xếp ở vị trí thứ hai.

Khi được hỏi về quan điểm của mình đối với các sự kiện Chiến tranh Nga-Nhật năm 1905, Mao không che giấu rằng mọi thiện cảm thật sự đều đứng về phía Nhật với tư cách là một cường quốc châu Á. Mao kể về một giáo viên đi Nhật về đã đến ngôi trường nơi ông ta học như thế nào. Vị giáo viên này có tóc tết đuôi sam, vì sự kỳ thị Nhật lúc đó nên bị gán cho biệt danh “quỷ giả hải ngoại". Mao nói: “Nhiều sinh viên không thích ‘con quỷ giả mạo ở nước ngoài', nhưng tôi thích nghe ông ấy nói về Nhật Bản. Ông ấy dạy nhạc và tiếng Anh. Một trong những bài hát của ông ấy có tiếng Nhật với cái tên là "Chiến đấu trên Biển Vàng". Tôi vẫn còn nhớ một số lời mê hoặc của bài hát đó. Vào thời điểm ấy, tôi đã biết và cảm nhận được vẻ đẹp của Nhật Bản cũng như niềm tự hào và sức mạnh của nó, bài hát này được hát trong số các bài hát dành để tôn vinh chiến thắng trước Nga.

Mao vẫn kể về những cảm xúc chính trị đầu tiên của ông ta, gắn liền với sự thức tỉnh của tình cảm dân tộc chủ nghĩa thuần túy do "mối đe dọa chia cắt Trung Quốc", mà lần đầu tiên Mao biết đến từ cuốn sách nhỏ của Trần Thiên Hoa (陈天华). Cuốn sách nói về sự chiếm đóng của Nhật Bản đối với Triều Tiên và Đài Loan, về việc mất quyền thống trị đối với Đông Dương, Miến Điện và các quốc gia khác. Mao nói: “Sau khi đọc điều này, tôi cảm thấy lo lắng về tương lai của đất nước mình và bắt đầu hiểu rằng nhiệm vụ của tất cả mọi người là cứu Trung Quốc.”

Mao nói điều này với tất cả sự thản nhiên, thậm chí lo lắng với việc nhà Thanh mất đi sự thống trị đối với Đông Dương, Miến Điện và các quốc gia láng giềng khác trong khi rõ ràng, điều này không liên quan gì đến mối đe dọa "chia cắt Trung Quốc". Xét cho cùng, những quốc gia này chưa bao giờ là lãnh thổ thực sự của Trung Quốc. Điều gì đã khiến Mao mặc định chủ quyền nhà Thanh đối với vùng đất phía Nam? Hay có sự liên quan gì của các dân tộc ở đây với suy yếu sức mạnh Trung Hoa?

Khi E. Snow hỏi về mục tiêu của những người Cộng sản trong cuộc chiến chống Nhật - liệu ông ta có nghĩ đến việc thu hồi tất cả các vùng lãnh thổ bị Nhật Bản chiếm đóng hay chỉ nghĩ đến vấn đề trục xuất Nhật Bản ra khỏi miền Bắc Trung Quốc - Mao trả lời dứt khoát: "Nhiệm vụ trước mắt của Trung Quốc là thu hồi tất cả các vùng lãnh thổ của chúng tôi, và không chỉ bảo vệ chủ quyền của chúng tôi đối với Vạn Lý Trường Thành của Trung Quốc". Dường như là lúc đó, Mao đã có ý tưởng đặc biệt về cái gọi là “lãnh thổ của chúng tôi".

Hơn thế, Mao thẳng thắn nói với E. Snow rằng Trung Quốc có chủ quyền lãnh thổ đối với CHND Mông Cổ... "Khi cuộc cách mạng nhân dân thắng lợi ở Trung Quốc, CHND Mông sẽ tự động trở thành một phần của Liên bang Trung Quốc theo ý chí tự do của mình".

E. Snow, khi phân tích thái độ, quan điểm, động cơ của Mao, cho rằng, Mao trước hết là chủ nghĩa dân tộc, sau đó là một người cộng sản, và ngay cả trong cuộc nội chiến, ông ta đã dự đoán cuộc xung đột không thể tránh khỏi của Mao (trong trường hợp cách mạng thắng lợi) với CPSU và các đảng theo chủ nghĩa Mác-Lênin khác. Trên thực tế, quan điểm này được chia sẻ bởi Stewart Schram, mặc dù Schram có khác là minh chứng Mao tuân thủ "chủ nghĩa Mác chính thống". Schram viết: "Mao theo chủ nghĩa dân tộc từ rất lâu trước khi trở thành một người cộng sản hay một nhà cách mạng dưới bất kỳ hình thức nào.” Ông đưa ra các mốc chính trong việc hình thành tiểu sử tư tưởng của Mao từ góc độ này. Bản thân Mao, nhiều năm sau, khi nhớ lại thời kỳ đầu hoạt động của mình, đã lưu ý: "... Trong đảng của chúng tôi ... họ nói rằng tôi không có một giọt chủ nghĩa Mác nào, còn họ 100% là những người Bolshevik."

Cần lưu ý rằng việc không biết ngoại ngữ là một hiện tượng phổ biến trong giới trí thức Trung Quốc và việc thiếu các bản dịch tiếng Trung những tác phẩm văn học phương Tây đã hạn chế tầm nhìn của những người Cộng sản Trung Quốc và Mao nói riêng. Chủ nghĩa dân tộc truyền thống, dựa trên chủ nghĩa anh hùng giả tạo trong quá khứ, đã được áp đặt lên trên điều này.

Dân Trung Quốc luôn luôn coi đất nước của họ là "Thiên Triều", và điều này không có gì đáng ngạc nhiên. Trong 3000 năm lịch sử, Trung Quốc cũng chưa bao giờ va chạm đáng kể với thế giới phương Tây, hay với các nước phát triển hơn. Ngay cả những láng giềng hùng mạnh hơn nhưng có trình độ xã hội thấp hơn Trung Quốc, những kẻ chinh phạt Mông Cổ và Mãn Châu, cũng nhanh chóng bị đồng hóa và tiếp nhận văn hóa Trung Quốc. Còn Mao hoàn toàn tin tưởng vào lý lẽ của mình, ông ta đánh vào tình cảm yêu nước của đồng nghiệp và dân chúng bằng nhiều lần tuyên bố: "Trung Quốc mới, Trung Quốc của nhân dân, phải chiếm vị trí xứng đáng giữa các dân tộc trên trái đất - vị trí số 1."

Mao rõ ràng đã phô trương, ông ta nói vào năm 1957: “Tôi từng có nhiều quan điểm phi chủ nghĩa Mác, sau này tôi đã chấp nhận chủ nghĩa Mác. Tôi tìm hiểu chút ít chủ nghĩa Mác qua sách vở và bước đầu tự cải tạo về tư tưởng, nhưng công tác cải tạo chủ yếu vẫn diễn ra trong quá trình đấu tranh giai cấp lâu dài”.

Người ta không dễ tin lời Mao: không ai chắc ông ta đã từng nghiên cứu nghiêm túc các tác phẩm của Marx. Trong thời kỳ hình thành quan điểm của mình, không có nhiều tác phẩm của Marx, Engels, Lenin nói chung được dịch sang tiếng Trung. Bản dịch các tác phẩm chính của họ xuất hiện ở Trung Quốc chỉ sau đó, vào những năm 1930 và 1940. Mao có đọc chúng không, không phải là điều gì lớn. Trong mọi trường hợp, ông ta hầu như không đề cập đến chúng trong các bài phát biểu của mình.

Tuy nhiên, quan điểm tư tưởng của Mao trong những năm 1930 và 1940 có một sự tiến hóa nhất định - từ chủ nghĩa cách mạng nông dân phong kiến-tiểu tư sản đến việc nắm bắt những nền tảng ban đầu của chủ nghĩa Mác-Lênin. Nhưng ngay cả khi đó, Mao bị quyến rũ bởi ý tưởng phục hưng dân tộc hơn là trở thành người theo chủ nghĩa Mác-xít-quốc tế thực sự.

Từ nửa cuối thập kỷ 50, dưới tác động của những khó khăn khách quan mà ĐCSTQ gặp phải trên con đường xây dựng CNXH ở một nước lạc hậu, cũng như việc Mao ngày càng tham vọng nắm giữ vai trò lãnh đạo “cách mạng thế giới”, một sự tiến hóa khác trong quan điểm của Mao bắt đầu bộc lộ ngày càng rõ ràng – nó theo xu hướng khôi phục hoàn toàn các tư tưởng tiểu tư sản và dân tộc chủ nghĩa, vốn đã bị các thuật ngữ Mác-xít che đậy.

Một trong những bài báo đầu tiên của mình, Mao viết: “Chúng ta phải tiếp thu mọi thứ có thể hữu ích cho chúng ta ngày nay. Tuy nhiên, mọi thứ xa lạ phải được coi như thức ăn, đầu tiên được nhai trong miệng, được xử lý trong dạ dày và ruột, được làm ẩm bằng nước bọt, dịch dạ dày và ruột, sau đó được chia thành rác thải để loại bỏ và dịch chiết tiêu hóa; chỉ khi đó thức ăn mới trở nên hữu ích cho cơ thể chúng ta. Tương tự như vậy, chúng ta không nên nuốt tất cả mọi thứ ngoại lai một cách bừa bãi”.

Hãy để những so sánh "sinh lý" bên ngoài mà đi vào trọng tâm của vấn đề: Mao đã vay mượn điều gì từ chủ nghĩa Mác và bác bỏ điều gì?

Mao ít quan tâm nhất đến cơ sở lý thuyết của chủ nghĩa Mác - chủ nghĩa duy vật biện chứng. Sẽ không tìm thấy ở Mao bất kỳ nỗ lực nghiêm túc nào không chỉ để phát triển mà còn phổ biến các vấn đề về triết học khoa học tự nhiên, lý thuyết tri thức, logic, kinh tế. Mao thậm chí chưa bao giờ bắt đầu phân tích chủ nghĩa tư bản hiện đại hoặc sự phát triển của chủ nghĩa tư bản ở chính Trung Quốc với các sự kiện và số liệu. Kinh tế học và phân tích kinh tế luôn luôn là điểm mù đối với Mao và Mao giới. Họ đã không cố gắng kết nối lý thuyết cách mạng đấu tranh giai cấp với các quy luật kinh tế của sự phát triển xã hội. Bỏ bê lý thuyết chính, kiến ​​thức sâu về thực tế, chắc chắn đã khiến các nhà lãnh đạo của ĐCSTQ có những ý tưởng cực kỳ đơn giản, mơ hồ và thô tục về các vấn đề của thế giới hiện tại. Chẳng hạn chiến dịch đuổi diệt chim sẻ của Mao.

Trong các tác phẩm mình, chúng ta thường tìm thấy Mao có viết về hai hoặc ba chủ đề ưa thích về chủ nghĩa duy vật lịch sử: vấn đề về những mâu thuẫn trong đời sống xã hội, vấn đề về vai trò của thực tiễn với tư cách là tiêu chí của chân lý, và một số vấn đề khác, như phân tích cho thấy, được giải thích theo cách một chiều nổi bật.

Lý luận xây dựng CNXH ở Trung Quốc cũng được Mao xem xét một cách suy đoán, không có bất kỳ sự phân tích nào về cơ cấu kinh tế xã hội Trung Quốc. Từ các tác phẩm của Mao, không thấy được một cách rõ ràng là ông ta có nhận thức được đầy đủ về sự tồn tại của các quy luật khách quan quá độ từ CNTB lên CNXH hay không. Ngược lại, Mao dựa vào các phương pháp hành sự, vào bạo lực và ý chí chủ quan mạnh mẽ để biến đổi xã hội. Tất nhiên, điều này cũng được phản ánh trong đặc điểm của chính những lý tưởng về CNXH, những lý tưởng này không xuất phát từ nhu cầu của nền sản xuất xã hội phát triển, cũng không từ lợi ích giai cấp vô sản, mà từ những tư tưởng giai cấp phóng kiến, nửa tiểu tư sản.

Không tự nhận mình là "nhà lý luận hàng đầu" trong phong trào giải phóng dân tộc, Mao sẵn sàng vay mượn không chỉ những suy nghĩ của cá nhân mà còn nhiều trích dẫn từ các tác phẩm kinh điển chủ nghĩa Mác-Lênin. Tuy nhiên, tất cả các tác phẩm của ông ta, kể cả những tác phẩm đầu tay, cho thấy rằng Mao chưa bao giờ đứng vững trên cơ sở lập trường của chủ nghĩa Mác. Điều này đặc biệt áp dụng cho những vấn đề mà Mao đã cố gắng tự mình giải quyết, liên quan đến các điều kiện và hoàn cảnh ở Trung Quốc.

Điều thứ yếu khác là câu hỏi Mao có chân thành hay không khi coi mình là một trong những người theo chủ nghĩa Mác chân chính hay thậm chí là "kiên định nhất"?

Thực tế vẫn là ông ta đã bác bỏ hoặc xuyên tạc những tư tưởng, những điều kiện, những khía cạnh quan trọng nhất của chủ nghĩa Mác-Lênin.

Về bản chất, ở Mao, toàn bộ lý thuyết được rút gọn thành một số định đề: mâu thuẫn như một sự biện minh cho sự cần thiết của bạo lực cách mạng trong xã hội; chiến tranh du kích và cách mạng nông dân như những phương pháp phổ biến để đạt được quyền lực; các chiến lược “đại nhảy vọt”, “cộng sản hóa”, “công xã” “cách mạng văn hóa” hay “bạo lực cách mạng” là con đường xây dựng CNCS; CS thời chiến và chế độ chuyên quyền độc đoán cá nhân với tư cách là hiện thân thực sự của Chuyên chính vô sản; tính không thể tránh khỏi của một cuộc xung đột thế giới và sự phát triển của cuộc nội chiến như là cách thức duy nhất cho một cuộc cách mạng thế giới; "khu vực trung gian" và cuộc đấu tranh chống lại các "siêu cường" như một phương tiện để đoàn kết các "lực lượng cách mạng" xung quanh Trung Quốc…

Tất nhiên là có thể đặt câu hỏi và tự trả lời: việc vận dụng một cách sáng tạo những nguyên lý chung của chủ nghĩa Mác-Lênin, tính đến tính độc đáo to lớn và các điều kiện cụ thể của thực tế Trung Quốc là cần thiết. Trung Quốc khác với các nước châu Âu và châu Mỹ ở những đặc điểm cơ bản là một quốc gia có đại bộ phận nông dân, tiểu tư sản chiếm ưu thế lớn, một quốc gia chưa trải qua bất kỳ con đường phát triển TBCN đáng kể nào, một quốc gia có lịch sử lâu đời (nhiều ngàn năm!) và có truyền thống nước lớn. Ngoài ra, vẫn còn những đặc điểm thường bị đánh giá thấp trong tâm lý của người dân Trung Quốc, đó sự thống trị hàng ngàn năm của Nho giáo và các trào lưu tư tưởng phong kiến ​​​​khác không thể không để lại dấu ấn sâu sắc.

Được biết, vào những năm 1930 - 1940, cuộc cách mạng chống phong kiến, chống đế quốc đã trực tiếp tác động đến Trung Quốc. Tất nhiên, tất cả những điều này phải được phản ánh trong đường lối chính trị của giới Cộng sản Trung Quốc, nhưng không phải trong nền tảng tư tưởng của đảng, nếu họ muốn duy trì cộng sản tính. Mặt khác, Mao đã mổ sẻ và sửa đổi chính lý thuyết của chủ nghĩa Mác-Lênin, ông ta cố gắng điều chỉnh nó để giải quyết một số vấn đề cụ thể do ĐCSTQ đặt ra. Nhân tiện, đây là bản chất trong tuyên bố của ông ta rằng từ chủ nghĩa Mác, cần phải "tiếp thu những gì có thể hữu ích cho chúng ta ngày nay."

Thích ứng với nhu cầu của thời đại, "Chủ nghĩa Mác Hán hóa" có thể gọi như vậy, chỉ có thể mang lại những kết quả nhất định trong giai đoạn đầu của cuộc cách mạng Trung Quốc, khi nó hầu như mang tính chất chống phong kiến, chống đế quốc. Nhưng khi đất nước càng tiến gần đến những nhiệm vụ XHCN thực sự, thì tính phiến diện và yếu kém của chủ nghĩa Mác Hán hoá, với một số ít ỏi kinh nghiệm xây dựng CHXN đã tích lũy được, ngày càng bộc lộ rõ. Đây chính là cái lõi của những sai lầm tai hại mà giới lãnh đạo Bắc Kinh mắc phải vào cuối những năm 1950: thất bại trong nỗ lực “đại nhảy vọt” đến CNCS, không thực sự nghiêm túc tạo ra nền tảng công nghiệp hiện đại, phát triển dân chủ và nâng cao phúc lợi của người dân. Đổi lại, những thất bại này và những thất vọng liên quan đến chúng đã đẩy tất cả đến một lối thoát tồi tệ, làm trầm trọng thêm chủ nghĩa dân tộc, trong khi đòi hỏi phải đạt được các mục tiêu của cường quốc với sự trợ giúp của chính sách đối ngoại phiêu lưu.

Từ khi ra đời cho đến nay, chủ nghĩa Mác là hệ tư tưởng phổ biến. Tuy nhiên, không phải bất cứ ai, kể cả những người tiên tiến nhất cũng lĩnh hội được. Chúng ta lưu ý rằng Lenin luôn hô hào công nhân phải có ý thức, vô sản phải có suy nghĩ, trí thức phải tiến bộ, nông dân phải giác ngộ. Điều này có thể hiểu được: chỉ bộ phận tiên tiến của xã hội mới có thể trở thành người mang lý thuyết tiên tiến. Hệ tư tưởng phong kiến bán tiểu tư sản ở Trung Quốc và châu Á nói chung lại là một vấn đề hoàn toàn khác. Nó thu hút đám đông lạc hậu, chỉ cần biết cách khéo léo khơi dậy cảm xúc. Cái tồn tại là cái đã thích nghi, không phải là cái tiên tiến. Chủ nghĩa Mao thịnh hành chính là nhờ vào điều này. Nhưng đây cung là một nghịch lý to lớn, một thứ chủ nghĩa tự xưng là tiến bộ nhất, là tương lai nhân loại lại dựa vào bộ phận lạc hậu nhất, tăm tối nhất trong xã hội.

Đặc điểm chung của thế kỷ 20 ở Trung Quốc là đa số quần chúng, từ những người vô sản có ý thức giai cấp đến những người chủ cửa hiệu và những người tiểu tư sản khác, đều tích cực tham gia hoạt động chính trị. Do đó, mọi triết lý hay khẩu hiệu chính trị trong thời đại của chúng đều nhằm giành lấy sự ủng hộ của quần chúng.

Lễ hội tử thần "Hồng vệ binh" cũng là một phong trào quần chúng. Hàng triệu người, chủ yếu là thanh niên dốt nát cuồng tín Mao đã tham gia vào đó. Nhưng đây là phong trào mang ý thức hệ và mục tiêu không có gì chung với lý tưởng XHCN và lợi ích của giai cấp vô sản. Một đám đông hung hãn, khao khát hủy diệt, cuồng vọng Người cầm lái vĩ đại thần thánh, dễ dàng bùng nổ sự tức giận mù quáng thành những hành động tàn bạo chỉ với một chút kích động.

Chống trí thức là điểm đặc biệt trong tư tưởng Mao. Nó đến từ nguyên do tham vọng cá nhân nặng chủ nghĩa cai nô địa chủ phong kiến cải lương, tiểu tư sản. Nỗi ám ảnh tiếc nuối gia thế, tài sản địa vị cũ, sự lạc hậu thấp kém trở thành ganh ghét kèn cựa, thậm chí thù địch đồng nghiệp trên con đường tiến thân.

Điều tương tự cũng có thể thấy ở giới tiểu tư sản, ở giai cấp vô sản nói chung. Nếu công nhân tiên tiến và nông dân có ý thức dốc hết sức mình cho văn hóa, khoa học và coi trọng trí thức, khi được họ chỉ đường đến với đời sống mới, thì quần chúng lạc hậu lại đối xử với trí thức bằng thái độ khinh bỉ, thậm chí cay đắng không chỉ đối với nền văn hóa của quá khứ, mà cả với nền văn hóa tiên tiến hiện đại. Đám đông phá hủy chúng như một sự chối bỏ, xen kẽ, phức tạp, khó có thể hiểu được.

André Malraux người Pháp năm 1965 đã nghe chính Mao nói: “Chúng tôi có các tầng lớp xã hội muốn đi theo con đường của chủ nghĩa xét lại... Đây là những địa chủ cũ rải rác khắp đất nước, số ít nhưng có ảnh hưởng là những cựu phú nông, cựu tư bản, giới trí thức, nhà báo, các nhà văn giáo sư, giáo viên...” trong khi đó, chính Mao xuất thân từ một gia đình địa chủ cũ, giàu có ở tỉnh Hồ Nam.

Trên thực tế, Khrushchev không xét lại bất cứ điều gì trong giáo lý chủ nghĩa Mác-Lenin nhưng đã cho Mao một nguyên cớ thuận tiện. Cuộc lật đổ, xóa bỏ Stalin của Khrushchev được Mao gọi là “xét lại”, và mục tiêu các cuộc đấu tố thanh trừng của Hồng vệ binh là nhằm vào trí thức “tiểu tư sản-xét lại”.

Mao đã khéo léo hướng sự đói khát, hung hãn của đại bộ phận dân chúng vào việc đổ tội lỗi thất bại “đại nhảy vọt” vào giới trí thức tiểu tư sản làm chệch hướng, trả thù bộ phận tiên tiến nhất của xã hội và qua đó vớt vát lại uy tín của mình. Đây chính xác là cách các sự kiện diễn ra ở Trung Quốc thập kỷ 1950-60: ban đầu, các trí thức bị đàn áp và bức hại tàn nhẫn, sau đó cuộc đàn áp lan sang một số lãnh đạo đảng, và cuối cùng, hàng trăm nghìn người bị "đấu tố thanh trừng", cả trong bộ máy đảng và nhà nước, trong quân đội, tổ chức công đoàn, nhà máy, xí nghiệp, làng xã. Và quan trọng nhất, một đường lối chính trị đã thắng thế gây tổn hại to lớn đến lợi ích vật chất và tinh thần của người dân.

Mao cũng đặc trưng bởi những hạn chế về nhận thức, điều này đặc biệt ảnh hưởng đến thái độ của ông ta đối với những vấn đề phức tạp mà Trung Quốc phải đối mặt. Đó là việc không thể hiểu được tác động to lớn của cuộc cách mạng khoa học và công nghệ, những thay đổi về bản chất kỹ thuật quân sự của chiến tranh hiện đại, của sự răn đe hạt nhân.

Cuộc đấu tranh tư tưởng trong ĐCSTQ không chỉ có cơ sở xã hội mà còn có cơ sở nhận thức. Đây không chỉ là cuộc đấu tranh lợi ích mà còn là đấu tranh các xu hướng, các đường lối xung đột nhau, còn là cuộc đấu tranh của các nền tiểu văn hóa, hay nói đúng hơn là các “phản văn hóa”, là xung đột về quan điểm của những tầng lớp thuộc về các trình độ nhận thức khác nhau.

Không phải ngẫu nhiên mà Mao kiên quyết quay trở lại luận điểm “trong lịch sử, kẻ vô học lật đổ kẻ có học”. Trong chính ĐCSTQ, ông ta đã dựa vào bộ phận cán bộ lạc hậu nhất về mặt văn hóa. Đó là những Khang Sinh, Lâm Bưu, Giang Thanh, Vương Hồng Văn và những kẻ khác, những kẻ đã nhân cách hóa mùa xuân Diên An trong tâm trí ông ta.

Các nhân vật trí thức hơn nhiều như Lưu Thiếu Kỳ, Bành Đức Hoài, Bành Chân, và thậm chí cả thư ký riêng của Mao như Trần Bá Đạt, dường như là cái gai chọc vào mắt Mao khi công khai chỉ trích ông ta đã sai lầm. Họ có học vấn cao hơn, thông minh hơn trong việc đánh giá những vấn đề mới của sự phát triển đất nước. Trong khi Mao ngày càng tụt trở lại chủ nghĩa nguyên thủy hoang dã về tư tưởng của thời Diên An. Nhưng Mao tìm thấy sự ủng hộ trong mọi nhóm xã hội, chính xác ở các thành phần ít học và kém văn hóa nhất, họ chỉ nhớ được những khẩu ngôn sáng sủa do Mao truyền dạy và coi chúng như mặc khải. Cuộc Đại cách mạng văn hóa do Mao phát động đã đặt nông dân nghèo chống lại nông dân trung lưu, công nhân bậc thấp chống công nhân lành nghề, học sinh chống thầy giáo, khối u thối chống tế bào khỏe mạnh.

Không hiểu rõ ai nắm vai trò lịch sử và tiến bộ, lời kêu gọi Đại cách mạng văn hóa đã bộc lộ sự phản động, vô học thối tha bẩn thỉu của nó hết sức công khai.

Không khó hiểu tại sao Mao duy trì chủ nghĩa Mác-Lênin trên ngọn cờ ý thức hệ cùng với tất cả tham vọng của mình. Nó có uy tín to lớn trong mắt các lực lượng tiên tiến của ĐCSTQ, giai cấp công nhân và giới trí thức Trung Quốc. Nhưng bên cạnh những tính toán chính trị, rõ ràng còn có một lý do khác, hoàn toàn tâm lý. Trong thâm tâm, Mao luôn cảm thấy bất an về bản thân với tư cách là một nhà tư tưởng. Nếu ông ta công khai từ bỏ chủ nghĩa Mác, thì sẽ có một khoảng trống tuyệt đối về các đặc điểm chính của sự phát triển của Trung Quốc hiện đại và sự phát triển của toàn thế giới. Người ta có thể tưởng tượng sẽ lố bịch như thế nào nếu cố gắng thay thế nó bằng các thuật ngữ Maoist, những khái niệm cơ bản của chủ nghĩa Mác như CNXH, CNCS, chuyên chính vô sản, sở hữu công, chủ nghĩa đế quốc, chủ nghĩa thực dân, v.v.

Đây cũng không phải là hiện tượng mới. Lịch sử các hệ tư tưởng và tôn giáo cho chúng ta nhiều ví dụ về những cách giải thích mâu thuẫn nhất đối với cùng một giáo lý. Hãy thử nghe cách giải thích của các vị thừa kế Kitô giáo chân chính về những ngôn từ nổi tiếng, ví như câu “Ta đến không mang hòa bình, mà là một thanh kiếm…” đã bị giải nghĩa theo một cách khác sau này để dẫn đến chính sách phản động và tàn ác nhất của nhà thờ. Cách giải thích của Mao về chủ nghĩa Mác ở nhiều khía cạnh giống với cách tiếp cận này, và lịch sử Trung Quốc đã hơn một lần có cơ hội được chứng kiến.

Làm thế nào mà hệ tư tưởng dân tộc chủ nghĩa cổ hủ lạc hậu của Mao lại phù hợp với những gì ông ta nhận thức được về chủ nghĩa Mác-Lênin? Điều này xảy ra chủ yếu thông qua việc nhân cách hóa cái gọi là "Chủ nghĩa Mác-Lênin của thời đại chúng ta" với hiện thân của chính Mao. Tất nhiên, ông ta không thể đưa chủ nghĩa dân tộc Trung Quốc thành hệ tư tưởng quốc tế. Và như thế “Tư tưởng Mao” là ngôn từ “mới nhất, hoàn hảo nhất” thay cho chủ nghĩa Mác-Lênin.

Chúng ta đã thấy rằng trong những giai đoạn khó khăn của lịch sử ĐCSTQ, trong những giai đoạn quan trọng hoạt động chính trị của chính mình, Mao đã nắm lấy các ý tưởng về chủ nghĩa dân tộc như một huyết mạch hoặc một phương tiện để hợp lực chống lại các đối thủ chính trị của mình trong ĐCSTQ.

Đây là một tuyên bố rất đặc trưng của Mao tại Hội nghị Nhà nước Tối cao vào tháng 1 năm 1958:

“Quốc gia của chúng ta, như 7-8 năm qua cho thấy, có triển vọng. Năm ngoái đặc biệt đáng khích lệ… Các khẩu hiệu đã xuất hiện, chẳng hạn trong “Đại nhảy vọt” như “đuổi kịp nước Anh về sản xuất thép và sản xuất các loại sản phẩm công nghiệp quan trọng khác trong 15 năm”, “nhiều hơn, nhanh hơn, tốt hơn, kinh tế hơn”… Toàn bộ đất nước nói chung có triển vọng rất lớn; những người bi quan đã sai, đó là triển vọng rất lớn chứ không phải triển vọng vừa hay nhỏ, và hơn nữa, không phải là không có triển vọng. Đó là tất cả trong một từ "khổng lồ".

Dân tộc ta đang dần thức tỉnh. Nhờ đó, nó đã có thể đập tan chủ nghĩa đế quốc, phong kiến, chủ nghĩa tư bản quan liêu, có thể thực hiện các cuộc cải tạo XHCN, có thể thực hiện tinh giản hóa lề lối làm việc và bắt đầu cuộc đấu tranh chống lại cánh hữu. Trung Quốc nghèo và mù chữ. Đã từ đói nghèo vươn lên làm cách mạng, người mù chữ đã dễ dàng tiếp thu tư tưởng mới. Còn thế giới phương Tây giàu có và biết chữ, ở đó người ta sống xa hoa, tri thức của họ quá nhiều, ở đó có sự thống trị của hệ tư tưởng tư sản.

Bây giờ tình trạng sản xuất của chúng ta hoàn toàn không tương ứng với vị thế của chúng ta. Chúng ta là một quốc gia có lịch sử lâu đời và về sản lượng thép, chúng ta không thể so sánh với Bỉ: nước này sản xuất 7 triệu tấn, trong khi chúng ta chỉ sản xuất 5,2 triệu tấn. Sự nhiệt tình của quần chúng rất cao và tạo niềm tin rằng chúng ta sẽ có thể đuổi kịp nước Anh sau 15 năm nữa.”

Lưu ý: Mao đã nói về toàn thể quốc gia, về Trung Quốc, về người Trung Quốc, trong những năm còn khá trẻ.

“Đất nước chúng ta đang thức tỉnh” - đây chẳng phải là lời đáp lại câu nói nổi tiếng của người hùng Pháp Napoleon: “Trung Quốc đang ngủ, hãy để nó ngủ - sẽ có đau buồn khi nó thức dậy”?...

“Toàn quốc có triển vọng lớn”, nhưng cách tiếp cận giai cấp ở đâu, lợi ích của công nhân và nông dân ở đâu, tình cảm quốc tế của những người Cộng sản Trung Quốc ở đâu? “Thế giới phương Tây giàu có”, nhưng tại sao điều này lại gây khó chịu và lên án? Và loại thế giới phương Tây nào - giai cấp tư sản hay giai cấp vô sản? Không có lập trường giai cấp ở đây.

Cũng cần lưu ý một điều khác: đúng vào thời điểm này, Mao bắt đầu nói ngày càng tiêu cực hơn về khả năng cách mạng của các nước phương Tây, ngày càng thường xuyên công kích "chủ nghĩa cơ hội" của giai cấp công nhân các nước tư bản, ngày càng kiên quyết chống lại "chủ nghĩa cơ hội" và so sánh "phương Đông cách mạng tiên tiến" với "phương Tây lạc hậu mục nát".

Mao phát biểu tại cuộc họp Thành Đô (ngày 5 tháng 3 năm 1958): “...Lenin gọi châu Á là tiên tiến còn châu Âu lạc hậu. Đây là sự thật. Nó vẫn đúng cho đến ngày nay. Châu Âu lạc hậu, còn Châu Á tiến bộ.”

Cũng cần lưu ý một lần nữa: không phải các giai cấp: công nhân và tư sản, cũng không phải các kiểu nhà nước khác nhau: XHCN và TBCN được Mao so sánh, mà là các chủng tộc và các lục địa, Châu Á và Châu Âu.

Cuối cùng, trong Cách mạng Văn hóa, tình cảm dân tộc chủ nghĩa cự đoan của Mao, được nhân lên bởi tinh thần cuồng loạn của Hồng vệ binh và đẩy nó lên đến đỉnh điểm. Không chỉ “châu Âu lạc hậu”, không chỉ “con hổ giấy” Mỹ, mà cả Liên Xô XHCN cũng trở thành thế lực thù địch với Trung Quốc, Mao gọi Liên Xô là “chủ nghĩa đế quốc XHCN”, là “mối đe dọa từ phương Bắc”, Mao kêu gọi củng cố quân đội, mở rộng dân binh, chế tạo bom hạt nhân, và toàn dân “đào hào, tích trữ lương thực, chuẩn bị chiến tranh”.

Lãnh tụ Khrushchev không hiểu ông ta đã làm gì, không chỉ xóa bỏ Stalin, ông ta phá hoại toàn bộ mối quan hệ quốc tế giữa các nước XHCN. Một vòng tròn khép lại: Khối Liên Xô coi Trung Quốc là quốc gia thù địch; Đúng vậy, dù không bị gọi là dã man như trước đây mà bị gọi là "phản cách mạng", "đi theo con đường TBCN", "chủ nghĩa bá quyền", "chủ nghĩa đế quốc". Các ngôn từ là khác nhau, nhưng bản chất là như nhau - chủ nghĩa sô vanh truyền thống Đại hán. Tình cảm dân tộc, mang tính tự nhiên trong giai đoạn đấu tranh giải phóng dân tộc, được gieo trồng và hâm nóng trong điều kiện độc lập chính trị vì lợi ích của nhóm cầm quyền Mao, theo cách nói của ông ta, đã mang đến một bông hoa mới rất độc, ba lần nguy hiểm cho các dân tộc khác và cho ý thức hệ XHCN của chính nhân dân Trung Quốc.

Truyền thống quan trọng nhất của triết học Trung Quốc là phổ biến của các vấn đề chính trị hơn là ý thức hệ trong đó. Triết học và khoa học tự nhiên, lý thuyết về kiến ​​​​thức, logic chiếm vị trí tầm thường nhất trong số các vấn để triết học và liên quan ở Trung Quốc cổ đại dù có nhiều trường phái khác nhau. Trọng tâm sự chú ý của họ luôn luôn là các vấn đề của vua chúa, nhà nước lớn và xã hội, sự điều chỉnh các mối quan hệ giữa các nhóm dân cư khác nhau, giữa cai trị và người dân, giữa nhà cầm quyền và các quan lại, giữa vua quan và trí thức… tất cả cũng là tâm điểm chú ý của Mao. Trên thực tế, toàn bộ triết học và giáo lý Mao đã rút gọn thành học thuyết mang bản chất về những mâu thuẫn, và chính học thuyết này chứa câu hỏi và phương pháp đấu tranh của các mối quan hệ giữa các giai cấp và nhóm xã hội khác nhau.

Còn khái niệm quyền lực thì sao? Bất kể biểu tượng nào được Mao sử dụng (dân chủ mới, chế độ chuyên chính của giai cấp vô sản), cuối cùng cũng đi đến cách giải thích vấn đề truyền thống của Trung Quốc - mối quan hệ giữa Hoàng đế và thần dân. Đồng thời, đảng, các cơ quan nhà nước, quân đội, trên thực tế, được coi là hoàn toàn phù hợp với truyền thống triết học Trung Quốc, từ quan điểm vai trò của chúng như một công cụ tương tác giữa nhà cai trị và người bị cai trị. Nhà cai trị phá hủy hay tái tạo những công cụ quyền lực này theo ý chí của ông ta để chúng phục vụ đầy đủ nhất cho các mục tiêu đã định của ông ta.

Ảnh hưởng của Nho giáo đối với Mao và chủ nghĩa Mao được phản ánh chủ yếu trong lĩnh vực các vấn đề tư tưởng. Cùng với điều này, Mao theo truyền thống sử dụng Nho giáo như công cụ tư tưởng của quyền lực và sự phục tùng xã hội. Về các hình thức và phương pháp thực thi quyền lực, ở đây Mao có lẽ đã đối lập nhiều hơn với các thể chế Nho giáo. Nguyên tắc "li" (禮) của Nho giáo, thường được dịch là lễ nghi, lễ nghĩa, phép tắc, là nền tảng của trật tự xã hội, hoàn toàn xa lạ với chủ nghĩa Mao, vốn có xu hướng độc đoán và không muốn ràng buộc bản thân vào bất kỳ nền tảng và chuẩn mực đạo đức nào. Chữ "li" của Nho giáo không chỉ là nguyên tắc tuân theo các lễ nghĩa và truyền thống cổ xưa, mà còn là một cách thức để hạn chế quyền lực của hoàng đế, hay thiên tử, cũng như giới quan lại, quí tộc. Truyền thống này bị Mao bác bỏ. Nguyên tắc "nhân" (仁), lòng nhân ái của Nho giáo và luận điểm "quân tử" (君子), người đàn ông cao thượng, nhân cách hoàn hảo càng trái ngược với Mao. Tuy nhiên, với tất cả sự khác biệt giữa chữ “nhân” của Nho giáo và quan niệm hiện đại về chủ nghĩa nhân văn, Nho giáo phản đối chế độ chuyên quyền và độc đoán, bảo vệ quyền lực đế quốc anh minh, dựa trên giới quý tộc đạo đức và giác ngộ - nên không phải ngẫu nhiên mà Nho giáo lại trở thành đối tượng bị giới lãnh đạo Trung Quốc đặc biệt công kích. Cũng như vậy, không phải ngẫu nhiên mà họ bị ấn tượng bởi hệ tư tưởng Pháp gia, vốn đóng vai trò quan trọng trong cuộc đấu tranh củng cố quyền lực chuyên chế của các hoàng đế nhà Tần.

Một trong những đại diện Pháp gia nổi bật nhất, Hàn Phi (280-233 TCN), đã chỉ trích Khổng giáo không kém gì Mao giới. Và, giống như vậy, Hàn Phi nhìn thấy lý tưởng cao nhất trong quyền lực tuyệt đối vô hạn của nhà cai trị. Hàn Phi cũng chối bỏ nguyên tắc "nhân" của Nho giáo, ông khẳng định vũ lực và bạo lực là cơ sở của trật tự nhà nước và là sự quản trị khôn ngoan. Hàn Phi viết:

"... Nhân loại và ý thức trách nhiệm, thận trọng và thông minh - đây không phải là những gì được nhà nước phù hộ."

“Ví như muốn trị dân trong thời đại căng thẳng bằng chính sách thoáng đạt và nhẹ nhàng, thì chẳng khác gì cai trị một con ngựa bất kham không có dây cương.”

“... Rõ ràng hành động nhân từ là không thể kiểm soát được. Ngoài ra, mọi người chắc chắn phải tuân theo vũ lực khi họ có thể ít nhớ đến bổn phận.”

"Bởi lẽ, dân chúng thiếu sự sáng suốt để có thể hoàn toàn dựa vào; điều đó thật hiển nhiên. Do đó, nếu vừa đòi hỏi sự sáng suốt, trí tuệ khi thực thi quyền lực, lại vừa đặt niềm tin vào dân chúng trong việc cai trị, thì tất cả những điều này sẽ dẫn đến loạn lạc; không thể cai trị theo cách như vậy".

So sánh đơn giản như vậy về các câu châm ngôn của Pháp gia và các định đề của Mao cho thấy mối quan hệ gần như là họ hàng giữa chúng. Chúng cùng luận điểm bạo lực là nguồn gốc của quyền lực (cũng hoàn toàn giống Mác-Lenin), chúng cùng tranh đấu chống sự cai trị nhân đạo của Nho giáo, chúng cùng lý tưởng về quyền lực cá nhân tuyệt đối, và chống trí thức, và cùng coi người dân như một tờ giấy trắng. Và ngay cả một phát minh thuần túy của Mao - mâu thuẫn trong nhân dân - cũng có tiền thân xa xôi của nó trong tuyên bố của Hàn Phi về mâu thuẫn giữa trên với dưới, giữa pháp với phụng.

***

Tất nhiên, người ta có thể tìm thấy tiền lệ cho nhiều hiện tượng tiêu cực của Trung Quốc hiện đại trong hành động của các giai cấp thống trị ở quá khứ xa xôi của đất nước này. Cũng không nghi ngờ gì nữa, nhiều người Trung Quốc đã thức tỉnh (kể cả Đặng Tiểu Bình) khi nhìn vào sự tàn bạo của Hồng vệ binh, khi họ thấy chúng đốt trụi những cuốn sách kinh điển của văn hóa Trung Quốc và nước ngoài. Tương tự vụ đốt phá tàn bạo các tác phẩm Nho giáo dưới thời Tần Thủy Hoàng. Có thể là, khi nghe những tiếng kêu xé lòng và những lời kêu gọi bênh vực Mao của Hồng vệ binh khi chúng hành hạ tàn độc không khoan nhượng đối với bất kỳ ai khác quan điểm, người Trung Quốc cũng đã nhớ lại câu châm ngôn của Khổng Tử: “Thật đáng tiếc thay tuân thủ những giáo lý đi chệch khỏi chính thống!”.

Tư tưởng mang tính "cứu thế" của Mao giới, vốn coi cuộc cách mạng Trung Quốc và "tư tưởng Mao Trạch Đông" là hình mẫu cho toàn thế giới - tất yếu gợi nhớ đến những quan niệm truyền thống về vai trò của Trung Quốc như một lực lượng khai hóa, mang lại ảnh hưởng tích cực cho các dân tộc "man di" bao quanh mình.

Có thể thấy tham vọng của Mao đã phát triển theo cấp số nhân từ thập kỷ này sang thập kỷ khác. Ngay cả trong báo cáo của mình tại Hội nghị lần thứ 6 của BCHTƯ ĐCSTQ vào tháng 10 năm 1938, Mao thực sự đã kỳ vọng Trung Quốc hóa chủ nghĩa Mác, khi nói rằng nó cần phải được thể hiện dưới "hình thức một quốc gia" nhất định.

Điều này tự nó là một nhiệm vụ khổng lồ. Để thích ứng học thuyết viết cho xã hội tư bản phát triển, trên mảnh đất phương Tây, với một nền văn minh thuộc một loại hình hoàn toàn khác, với một đất nước kinh tế kém phát triển muốn nhảy vọt từ chế độ phong kiến ​​chuyên chế phương Đông lên tầm cao của một nền văn minh phổ quát CNCS là nhiệm vụ quá sức đối với những một bộ óc lỗi lạc nhất.

Nếu Mao giải quyết được vấn đề này, ông ta xứng đáng được cả nhân loại tôn vinh trong nhiều thế kỷ, tuy nhiên, nhiệm vụ này nằm ngoài khả năng của một bộ óc thông minh nhất. Ngay cả khi tập hợp tất cả trí tuệ tiên tiến của cả Trung Quốc và cả thế giới cũng không đủ.

Mao, vì thế không thể đối phó được với một phần của nhiệm vụ này. Đỉnh cao của quyền lực Hoàng đế cũng không cần thiết phải đồng nhất với những đỉnh cao tư tưởng khoa học. Như có thể thấy, các ý tưởng “công xã”, “đại nhảy vọt”, “cách mạng văn hóa”, “bạo lực cách mạng” hay “lấy nông thôn bao vây thành thị” hoàn toàn không phản ánh nhu cầu cụ thể của Trung Quốc. Cải cách, phát triển đã tồn tại trong tâm trí của những người cộng sản "cánh tả" trước cả Mao, và những biến động như "cách mạng văn hóa" đã được giới chủ nghĩa vô chính phủ và Trotskyist thúc đẩy từ lâu. Đâu là hình thức Trung Quốc của chủ nghĩa Mác ở đây? Cuối cùng, Mao đã chọn giải pháp thay thế tầm thường nhất cho sự phát triển của Trung Quốc – Sô vanh hóa, biến nước này thành một cường quốc quân sự được trang bị vũ khí hạt nhân. Cụ thể điều này là gì? Và có liên quan gì đến lý luận khoa học về sự biến đổi xã hội trên cơ sở CNCS? Bất kỳ ý thức cường quốc nào, bất kỳ hệ tư tưởng nào cũng đều có thể đi đến chỗ sắp đặt đơn giản như vậy.

Những năm 1960 và 1970, Mao đặt mình vào trong vai trò mới. Đó là khi Khrushchev sụp đổ, Mao tự coi mình là Người cầm lái vĩ đại, là lãnh đạo tinh thần của toàn nhân loại. Trong thời kỳ này, 3 tỷ bản "Sách đỏ" hay còn gọi là Mao tuyển được xuất bản bằng đủ các thứ tiếng. Trong lời nói đầu, chúng ta có thể đọc thấy: "Tư tưởng Mao là chủ nghĩa Mác-Lênin của thời đại chủ nghĩa đế quốc toàn thế giới sụp đổ và CNXH toàn thắng". Đại hội lần thứ 9 đã chính thức hóa vị trí đặc biệt này của Mao với tư cách là Chủ tịch ĐCSTQ. “Tư tưởng Mao” được tuyên bố là đỉnh cao của khoa học, của chủ nghĩa Mác - Lênin, bản thân Mao cũng tự coi mình là Thầy của mọi con dân, là nhà lý luận chủ nghĩa Mác chính yếu và cơ bản là duy nhất của toàn bộ phong trào cộng sản thế giới.

"Tư tưởng của Mao" không gì khác hơn là "một bước nhảy vọt... đánh dấu việc chủ nghĩa Mác-Lênin bước vào một giai đoạn hoàn toàn mới, giai đoạn của Tư tưởng của Mao" – Sách Trung Quốc viết. Bậc thầy của nhân loại!? Ngay cả Khổng Tử, Phật, Chúa Jesu hay Marx cũng đều không thể mơ đến... Nhưng Mao, đến từ một gia đình địa chủ phong kiến giàu có ở Trung Quốc lại sánh mình trên cả Lưu Bang, Napoleon, Bismarck...

Bây giờ, để tóm tắt Tư tưởng Mao, chính trị gia, nhà cách mạng, nhà lãnh đạo số 1 Trung Quốc. Có lẽ dẫn lại câu này như kết luận tổng quan: "Chúng ta cần kết hợp Karl Marx với Tần Thủy Hoàng". 

Dù sao, tư tưởng Mao cũng độc đáo khi kết hợp Đông-Tây, Kim-Cổ, nhưng ông ta cũng là chính trị gia thực dụng, chuyên chế, biết sử dụng hệ tư tưởng để biện minh cho hành động này kia của mình. Đi sâu vào vấn đề này, sẽ còn nhiều tranh cãi và không dễ có câu trả lời rõ ràng cho nó. Nhưng một điều chắc chắn, Mao được biết đến là nhà lãnh đạo hơn là một nhà tư tưởng. Xuất thân, hoạt động chính trị và cả nền văn hóa lâu đời, phức tạp của Trung Quốc đã hình thành nền tảng cho tính cách, sở thích, hệ thống giá trị của riêng Mao và định hướng, dẫn đường cho các hành động của Mao.

Cần thiết phân biệt 2 hiện tượng: hệ tư tưởng với tư cách là hệ thống quan điểm, học thuyết, trường phái triết học; hệ tư tưởng và giá trị với tư cách là một bộ phận cấu thành của chế độ chính trị. Theo cả 2 nghĩa này, khó để đánh giá quá cao vai trò của Mao giáo ở Trung Quốc ngày nay.

Các tác phẩm lý luận của Mao, nếu bỏ qua yếu tố chính trị và thực dụng, thì gần như tất cả là vay mượn. Vay mượn lớn nhất là từ chủ nghĩa Mác, chủ nghĩa vô chính phủ, chủ nghĩa Trotsky. Sự khác biết là bản thân các ý tưởng này được Mao giải thích theo tinh thần của các lý thuyết, tín ngưỡng, văn hóa và truyền thống cụ thể của Trung Quốc. Đấu tranh giai cấp, chuyên chính vô sản, mâu thuẫn, thực tiễn, nhảy vọt, công xã, cách mạng văn hóa, quá độ, bạo lực, trung gian… tất cả những ý tưởng này đều bắt nguồn từ chủ nghĩa Mác và hậu Mác này khác, chủ nghĩa vô chính phủ, Trotskyist và các học thuyết khác. Tất cả được Mao diễn giải theo cách riêng của mình.

Dù có những nỗ lực to lớn và những kỳ vọng khác thường, Mao vẫn không phải là lý thuyết gia hay một nhà tư tưởng lớn. Vấn đề không chỉ ở tất cả những cái gọi là "tư tưởng" của Mao đều cực kỳ chính trị hóa, thực dụng hóa và được Mao sử dụng như công cụ cá nhân mà còn ở trình độ văn hóa và tầm kiến ​​​​thức khá hạn chế của Mao. Nhưng trái lại, Tư tưởng Mao lại rất phổ biến, đặc biệt thịnh hành ở tầng lớp dân trí thấp và trong giới làm cách mạng xuất thân như Mao.

Tư tưởng Mao mang bản chất mâu thuẫn sâu sắc. Ông ta có nhiều thể hiện bối rối, không chắc chắn, không kiên định, hay thay đổi thất thường, nói thẳng ra là thấp kém văn hóa giáo dục. Ông ta đi trên đường lối chính mình vạch ra một cách run rẩy, tiến 1 bước, lùi 2 bước, tiến 2 bước, lùi 1 bước. Ông ta tuyên bố một định đề lý thuyết nào đó, vội vàng áp dụng vào bối cảnh chính trị, lúng túng đưa nó vào thực tế, rồi nhanh chóng rút lại ngay khi hóa ra nó không mang lại kết quả mong muốn - nó đã bị đa số trong đảng bác bỏ, không được quần chúng đồng tình, dẫn đến tụt giảm uy tín của mình, của đất nước.

Chúng ta đã nhìn thấy những biến động này trong cách tiếp cận của Mao đối với một số vấn đề về lý thuyết và thực hành kinh tế, chính trị, xã hội của ĐCSTQ.

Chúng ta đã chứng kiến ​​một loạt dao động lớn trong cách tiếp cận đối với vấn đề nền kinh tế XHCN, đặc biệt là vai trò của sản xuất hàng hóa, cũng như trong việc đánh giá tầm quan trọng của kinh nghiệm Liên Xô đối với Trung Quốc.

Chúng ta đã quan sát thấy bức tranh tương tự liên quan đến chính nền tảng thế giới quan của Mao. Thậm chí, ông ta còn do dự về tính phù hợp của chủ nghĩa Mác nói chung trong điều kiện xã hội Trung Quốc. Mối tương quan giữa tầm quan trọng của chủ nghĩa Mác và một số trường phái tư tưởng lý thuyết của Trung Quốc là không rõ ràng đối với Mao. Mao đôi khi lại nhoi trở lại về tầm quan trọng của truyền thống dân tộc đối với Trung Quốc, về một số tác phẩm cổ điển đối với việc giáo dục những người CS Trung Quốc và toàn thể quần chúng.

Sự do dự liên tục về ý thức hệ ở Mao đặc biệt rõ ​​ràng trong hoạt động thực tiễn. Sau thất bại thảm hại “Đại nhảy vọt”, đẩy đất nước vào cùng đường nạn đói, Mao lại phát động “Đại cách mạng văn hóa” phá hủy cấu trúc đảng-chính quyền mà chính ông ta xây dựng. Dường như ông ta muốn thay thế hệ thống chính trị bằng một thể chế nào khác. Sự mất lòng tin của Mao thể hiện trong tất cả các hình thức đại diện của chính phủ, cũng như trong đảng, trong bộ máy nhà nước và trong các tổ chức công cộng. Mao muốn thay thế bằng cái gì? Điều này không rõ ràng. Một kiểu tìm kiếm nào đó đang diễn ra với những mục tiêu không xác định, như kẻ vội vã bơi trên sông, nhưng không biết nên bơi vào bến bờ nào.

Không chỉ Đại cách mạng văn hóa, nhiều chiến dịch tư tưởng, chính trị do Mao truyền cảm hứng và khởi xướng đã lấy kinh nghiệm cá nhân rất đặc biệt của riêng Mao làm nguồn gốc. Trong suốt cuộc đời, lý tưởng của Mao vẫn bám quanh ngôi làng, nơi gắn liền với những ấn tượng thời thơ ấu và tuổi trẻ của ông ta, và đặc biệt là quân đội, nơi đảm bảo cho sự thành công trong toàn bộ sự nghiệp chính trị của ông ta.

Ở Mao, các xung động cảm xúc đã đi trước những tính toán tỉnh táo. Kết quả là thất bại nối tiếp thất bại: cả “công xã” lẫn “cách mạng văn hóa” đều không vượt qua được bộ máy quan liêu, sự khác biệt về địa vị chính trị và xã hội giữa các nhóm trong đảng, nhà nước, quân đội và nói chung, không dẫn đến hiện thực hóa ý tưởng mong muốn, mơ ước. Nửa cuối thế kỷ XX, đất nước Trung Quốc đã khác, thời thế đã khác, nhiệm vụ đã khác so với thời Diên An hay nội chiến mà Mao tham gia.

Rõ ràng là một người không đưa ra chương trình cải cách này hay chương trình cải cách khác nhằm khắc phục tình trạng lạc hậu của đất nước thì không thể lãnh đạo Trung Quốc hiện đại. Sự sụp đổ của Tưởng Giới Thạch không hẳn vì lý do quân sự (sự yếu kém của quân đội, tham nhũng hoặc sự tầm thường của giới lãnh đạo), mà là do chính trị xã hội: chính phủ phản động của Tưởng, Kaishi đã không thể đưa ra cho người dân Trung Quốc bất kỳ chương trình chuyển đổi kinh tế và xã hội nào phù hợp nhằm biến Trung Quốc thành một cường quốc công nghiệp phát triển.

Trở lại những năm 1930, Mao nhận ra rằng ông chỉ có thể thành công với tư cách là một nhà lãnh đạo chính trị nếu có thể đồng thời đóng vai trò là một nhà tư tưởng và có khả năng vạch ra đường lối phục hưng kinh tế-xã hội Trung Quốc. Và ngay cả khi những ý tưởng mà ông đề xuất (“đại nhảy vọt”, “công xã”, “cách mạng văn hóa”), nhằm định hướng vượt qua hàng thế kỷ lạc hậu, hướng tới đảm bảo một vai trò mới cho Trung Quốc, nhưng rõ ràng là sai lầm hoặc không hiệu quả,  thì Mao trong con mắt của đông đảo quần chúng nghèo đói dốt nát ở Trung Quốc vẫn là một Người cầm lái vĩ đại. Tất cả nghèo đói, lạc hậu, kém hiệu quả và thậm chí là vô nhân đạo, phi nhân tính đều được biện minh bằng sự vĩ đại của các mục tiêu.

Mao là người dẫn dắt, tái tạo Thiên Triều "thời kỳ vàng son" đã mất, để xây dựng một xã hội mới mang tên CNCS bằng mô hình xã hội cổ đại, "đại đồng" lý tưởng và thất bại. Cuối cùng, lỗi lầm không phải chỉ ở bản thân ông ta, mà còn ở các thuộc hạ tồi tàn xung quanh ông ta như Khang Sinh, Giang Thanh, và thực sự cũng là ở toàn bộ hàng triệu dân mù quáng.

Mao thuộc về thể loại nhà lãnh đạo nào? Hãy thử sử dụng một số loại hình lãnh đạo do các nhà tư tưởng chính trị ở Trung Quốc và các nước phương Tây đề xuất trong các thời đại khác nhau để thử xem.

Rõ ràng, Mao không phù hợp với hình mẫu của một nhà cầm quyền lý tưởng như Khổng Tử, cũng như các nhà Nho giáo. Mô hình này khắc họa hình ảnh một vị quân vương anh minh và đức độ, một đấng quân vương dựa vào tầng lớp tinh hoa quý tộc vì nhân dân. Trong tượng đài “Luận Ngữ” (論語) của Khổng Tử, hình ảnh của một nhà cầm quyền lý tưởng và một nhà nước lý tưởng được mô tả như sau:

“Người cầm quyền bằng đức hạnh giống như sao Bắc Đẩu, vây quanh bởi các chòm sao”;

"Ở đó, nơi Nơi nhân ái ngự trị, nó thật đẹp."

Và sau cùng, trả lời cho câu hỏi đầu đề của bài viết này: Mao tả, hay Mao hữu, hay Mao bảo thủ hay cấp tiến cực đoan? Tất cả đều đúng, nhưng đúng nhất: Mao là tên Bạo chúa cai nô tàn bạo trong chế độ mang tên CNCS!

Dù có biến hình nhưng cũng chắc chắn có một thứ không suy xuyển ở Mao. Giấc mộng quyền bính Vương triều!

Cũng chắc chắn có một số Mao con mộng Vương triều quyền bính ở Chiêm Chân hay ở đâu đó khác!

Là ai, tự bài viết này đã có câu trả lời.