Mao tả, Mao hữu, Mao cơ hội trục lợi, Mao bảo thủ, cấp tiến, cực đoan và Mao tâm tư!
Trái với quan niệm thường thấy về một ông Mao thâm trầm bí hiểm, nhiều âm mưu thủ đoạn. Mao theo CNCS, Marxism hay CNDT! Tả hay hữu, bảo thủ hay cấp tiến? Có những lúc lại còn Mao với rất nhiều tâm tư
biện hộ, đó là khi Mao đã chắc ngôi quyền lực và trải qua nhiều biến cố. Khó nhận xét #Mao là ai về mặt tư tưởng, bởi ông ta cứng rắn, nhưng cũng có lúc mềm mỏng, tàn bạo nhưng cũng có lúc nhân từ, cực đoan, bảo thủ, nhưng cũng cấp tiến. Vì vậy, một mô tả đơn lẻ là không đủ, một mô tả đa diện cũng không đủ bởi ông ta biết biến hình như con tắc kè hoa. Nhưng cũng chắc chắn có một thứ trong Mao không suy xuyển.
Cuối năm 1949, khi sang Liên Xô gặp Molotov, Mao thú nhận chưa hề đọc bất cứ chữ nào trong sách Marx, sau này, dù nói là có đọc, thậm chí thường xuyên mang cuốn tự điển
Mác bên mình nhưng cũng khó để cho ông ta là nhà Mác-xít. Đặng Tiểu Bình với vị trí vừa là nạn nhân, vừa là kẻ kế vị cũng không nói nhiều về Mao, Đặng dùng công thức ngắn của chính Mao: 7 tốt, 3 xấu để nói. Có câu này Mao tự nói về mình: “Thần hổ trong ta, nó chiếm ưu thế, nhưng khỉ cùng tồn tại với nó”; hay câu của Mao viết trong một bức thư cho vợ lẽ Giang Thanh: “Chúng ta cần kết hợp Karl Marx với Tần Thủy Hoàng”; câu khác ông ta nói trong cuộc họp của các nhà hoạt động đảng: “Vương số của chúng ta là chiến
tranh, độc tài”.
Cho
dù những khẩu ngôn, khẩu khí như này có thể chỉ là ngông cuồng bột phát. Nhưng
với rất nhiều câu kiểu này nên không loại trừ rằng, có lẽ, chúng cho người quan
sát một manh mối về tính cách cũng như tư tưởng của Mao.
Cũng không thể bỏ qua tình hình bối cảnh Trung Quốc cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX. Thiên Triều bị các đế quốc xâu xé, vỡ nát, để lại đại bộ phận dân chúng nghèo đói. Rất nhiều quan lại triều đình, giới địa chủ phong kiến cay đắng uất ức vì bị chèn ép. Họ cho rằng, để đối phó với thảm họa đế quốc, cần phải cải cách, biến đổi Trung Quốc thành nhà nước hiện đại. Cách mạng dù màu sắc gì cũng cho tầng lớp bề trên Trung Hoa cơ hội mới, hơn hẳn tầng lớp nghèo khổ. Chỉ cần họ chấp nhận cải cách, thay đổi, chấp nhận khoác tấm áo mới. Không cần che giấu xuất thân tầng lớp địa chủ giàu có ở Hồ Nam, từng là cán bộ cao cấp của Quốc dân đảng – Mao là một kẻ như vậy.
Vì
thế, khi Mao sang Liên Xô, Stalin đã không tiếp. Ông ta và đoàn tùy tùng chây
ỳ, ăn dầm nằm dề gần 2 tháng trời, vắt từ cuối 1949 sang đầu 1950. Stalin biết
thừa, biết rõ, Mao và toàn tùy tùng dù có là các nhà cách mạng nhưng vẫn đại
diện cho giai cấp địa chủ phong kiến cải cách. Nhưng cuối cùng Stalin nhượng
bộ, gặp Mao gặp và trong những lời khuyên, Stalin nói rằng Mao cần đọc Mác.
Cũng những lời khuyên, nói vào năm 1952 tại ĐH CPSU, Stalin nói rằng cần phải
bỏ Mác, thì ra với những đối tượng, vị trí khác nhau, Marx là khác nhau.
Còn
trong cuộc trò chuyện với những người theo khuynh hướng CNXH Nhật vào ngày 10
tháng 7 năm 1964, tức là khi Mao đã ngoài 70 và bắt đầu nghĩ đến việc “gặp Marx”,
ông ta nhớ lại:
“Tôi
đã tham gia cuộc cách mạng dân chủ tư sản năm 1911. Kể từ đó, tôi đã học
13 năm: 6 năm tôi dành để nghiên cứu các tác phẩm của Khổng Tử, và 7 năm tôi đã
đọc các tác phẩm của chủ nghĩa tư bản. Tôi đã tham gia phong trào sinh
viên và phản đối chính phủ lúc bấy giờ.
Chỉ
có ý nghĩ thành lập một đảng nào đó là không xảy ra đối với tôi. Tôi không
biết Marx, và tôi cũng không biết gì về Lenin. Vì vậy, tôi không có ý
tưởng tổ chức đảng cộng sản. Tôi tin vào thuyết duy tâm của Khổng Tử và
thuyết nhị nguyên của Kant.
Năm
1921, Đảng Cộng sản được thành lập. Lúc đó cả nước có 70 đảng
viên. Họ đã bầu ra 12 đại biểu. Năm 1921, Đại hội Đảng lần thứ nhất
được tổ chức, tại đó tôi là một trong số các đại biểu. Còn 2 người nữa...
Sau đó, họ ra khỏi đảng. Một người trở thành Trotskyist. Người này
vẫn còn sống cho đến nay và sống ở Bắc Kinh.
Tôi
và người theo chủ nghĩa Trotskyist này vẫn còn sống; người thứ 3 cũng vẫn
còn sống, là phó Chủ tịch Đổng Tất Vũ (董必武). Những
người khác hoặc đã chết hoặc phạm tội phản bội. Từ năm 1921, năm thành lập
đảng, cho đến cuộc Bắc phạt năm 1927, chúng tôi chỉ biết làm cách mạng, nhưng
làm cách mạng như thế nào - phương pháp, đường lối, hoạch định chính trị -
chúng tôi hoàn toàn không hiểu.
Sau
này, rồi chúng tôi cũng dần dần bắt đầu hiểu ra điều gì đó - cuộc đấu tranh đã
dạy chúng tôi. Hãy lấy vấn đề đất đai làm ví dụ: Tôi đã dành 10 năm nghiên
cứu về quan hệ giai cấp ở nông thôn. Hay vấn đề chiến tranh, cũng mất 10
năm. Tôi đã chiến đấu trong 10 năm, và chỉ sau đó tôi mới thành thạo nghệ
thuật chiến tranh.
Khi giới cánh Hữu xuất hiện trong đảng, tôi ở cánh Tả. Bây giờ, khi chủ nghĩa cơ hội "cánh Tả" phát sinh trong đảng, họ gọi tôi là kẻ cơ hội cánh Hữu. Không ai quan tâm đến tôi, tôi cô đơn và bị bỏ rơi, tôi bị bỏ lại một mình. Tôi luôn nói, lúc thế này chỉ có một vị Phật là đấng toàn năng, nhưng vị ấy bị ném vào bãi rác, hôi thối kinh khủng. Sau đó, trong cuộc "Trường Chinh", chúng tôi đã tổ chức một cuộc họp ở Tuân Nghĩa (遵义); và sau đó tôi, vị Phật bốc mùi, bắt đầu có vị ngọt ngào trở lại.”
Câu
chuyện này khá thẳng thắn. Mao thậm chí không cần giả vờ mình là người nắm
vững lý luận chủ nghĩa Mác-Lênin. Ngược lại, ông kiên trì nhấn mạnh nền
tảng giáo dục và thế giới quan truyền thống của Trung Quốc (như trong cuộc nói
chuyện với E. Snow hơn 30 năm trước). Theo lời ông ta, về bản chất, Mao
không coi trọng việc phát triển một cương lĩnh tư tưởng ở giai đoạn đầu hoạt
động cách mạng, là vì tất cả giới lãnh đạo trong con mắt ông ta đều ở trình độ
thấp về lý luận. Có lẽ những lời thú nhận này được truyền cảm hứng từ tâm
trạng của một ông già ở vào giai đoạn xế chiều của cuộc đời, pha lẫn hồi tưởng
và chế nhạo những lỗi lầm ảo tưởng của thời trẻ!
Cuộc
chuyện trò dài của Mao với Edgar Snow ở Diên An có nhiều điều thú vị. Một
trong số đó gây sự chú ý của Edgar Snow là Mao kiên trì, có chủ ý và cả ý thức
thể hiện cho Snow thấy Mao gắn bó với tưởng phục hưng Trung Quốc, điều này vừa
là nền tảng cho quan điểm chính trị của Mao vừa là động lực chính của các hoạt
động cách mạng. Tất nhiên, dù vậy, ông ta vẫn nói mình là một nhà cộng sản
và một người theo chủ nghĩa Mác, nhưng chỉ xếp ở vị trí thứ hai.
Khi
được hỏi về quan điểm của mình đối với các sự kiện Chiến tranh Nga-Nhật năm
1905, Mao không che giấu rằng mọi thiện cảm thật sự đều đứng về phía Nhật với
tư cách là một cường quốc châu Á. Mao kể về một giáo viên đi Nhật về đã
đến ngôi trường nơi ông ta học như thế nào. Vị giáo viên này có tóc tết
đuôi sam, vì sự kỳ thị Nhật lúc đó nên bị gán cho biệt danh “quỷ giả hải
ngoại". Mao nói: “Nhiều sinh viên không thích ‘con quỷ giả mạo ở nước
ngoài', nhưng tôi thích nghe ông ấy nói về Nhật Bản. Ông ấy dạy nhạc và
tiếng Anh. Một trong những bài hát của ông ấy có tiếng Nhật với cái tên là
"Chiến đấu trên Biển Vàng". Tôi vẫn còn nhớ một số lời mê hoặc
của bài hát đó. Vào thời điểm ấy, tôi đã biết và cảm nhận được vẻ đẹp của
Nhật Bản cũng như niềm tự hào và sức mạnh của nó, bài hát này được hát trong số
các bài hát dành để tôn vinh chiến thắng trước Nga.
Mao
vẫn kể về những cảm xúc chính trị đầu tiên của ông ta, gắn liền với sự thức
tỉnh của tình cảm dân tộc chủ nghĩa thuần túy do "mối đe dọa chia cắt
Trung Quốc", mà lần đầu tiên Mao biết đến từ cuốn sách nhỏ của Trần Thiên
Hoa (陈天华). Cuốn
sách nói về sự chiếm đóng của Nhật Bản đối với Triều Tiên và Đài Loan, về việc
mất quyền thống trị đối với Đông Dương, Miến Điện và các quốc gia khác. Mao
nói: “Sau khi đọc điều này, tôi cảm thấy lo lắng về tương lai của đất nước mình
và bắt đầu hiểu rằng nhiệm vụ của tất cả mọi người là cứu Trung Quốc.”
Mao
nói điều này với tất cả sự thản nhiên, thậm chí lo lắng với việc nhà Thanh mất
đi sự thống trị đối với Đông Dương, Miến Điện và các quốc gia láng giềng khác trong
khi rõ ràng, điều này không liên quan gì đến mối đe dọa "chia cắt Trung
Quốc". Xét cho cùng, những quốc gia này chưa bao giờ là lãnh thổ thực
sự của Trung Quốc. Điều gì đã khiến Mao mặc định chủ quyền nhà Thanh đối
với vùng đất phía Nam? Hay có sự liên quan gì của các dân tộc ở đây với suy yếu
sức mạnh Trung Hoa?
Khi
E. Snow hỏi về mục tiêu của những người Cộng sản trong cuộc chiến chống Nhật -
liệu ông ta có nghĩ đến việc thu hồi tất cả các vùng lãnh thổ bị Nhật Bản chiếm
đóng hay chỉ nghĩ đến vấn đề trục xuất Nhật Bản ra khỏi miền Bắc Trung Quốc -
Mao trả lời dứt khoát: "Nhiệm vụ trước mắt của Trung Quốc là thu hồi tất
cả các vùng lãnh thổ của chúng tôi, và không chỉ bảo vệ chủ quyền của chúng tôi
đối với Vạn Lý Trường Thành của Trung Quốc". Dường như là lúc đó,
Mao đã có ý tưởng đặc biệt về cái gọi là “lãnh thổ của chúng tôi".
Hơn
thế, Mao thẳng thắn nói với E. Snow rằng Trung Quốc có chủ quyền lãnh thổ đối
với CHND Mông Cổ... "Khi cuộc cách mạng nhân dân thắng lợi ở Trung
Quốc, CHND Mông sẽ tự động trở thành một phần của Liên bang Trung Quốc theo ý
chí tự do của mình".
E.
Snow, khi phân tích thái độ, quan điểm, động cơ của Mao, cho rằng, Mao trước
hết là chủ nghĩa dân tộc, sau đó là một người cộng sản, và ngay cả trong cuộc
nội chiến, ông ta đã dự đoán cuộc xung đột không thể tránh khỏi của Mao (trong
trường hợp cách mạng thắng lợi) với CPSU và các đảng theo chủ nghĩa Mác-Lênin
khác. Trên thực tế, quan điểm này được chia sẻ bởi Stewart Schram, mặc dù Schram
có khác là minh chứng Mao tuân thủ "chủ nghĩa Mác chính thống". Schram
viết: "Mao theo chủ nghĩa dân tộc từ rất lâu trước khi trở thành
một người cộng sản hay một nhà cách mạng dưới bất kỳ hình thức nào.” Ông
đưa ra các mốc chính trong việc hình thành tiểu sử tư tưởng của Mao từ góc độ
này. Bản thân Mao, nhiều năm sau, khi nhớ lại thời kỳ đầu hoạt động của
mình, đã lưu ý: "... Trong đảng của chúng tôi ... họ nói rằng tôi không
có một giọt chủ nghĩa Mác nào, còn họ 100% là những người Bolshevik."
Cần
lưu ý rằng việc không biết ngoại ngữ là một hiện tượng phổ biến trong giới trí
thức Trung Quốc và việc thiếu các bản dịch tiếng Trung những tác phẩm văn học
phương Tây đã hạn chế tầm nhìn của những người Cộng sản Trung Quốc và Mao nói
riêng. Chủ nghĩa dân tộc truyền thống, dựa trên chủ nghĩa anh hùng giả tạo
trong quá khứ, đã được áp đặt lên trên điều này.
Dân
Trung Quốc luôn luôn coi đất nước của họ là "Thiên Triều", và điều
này không có gì đáng ngạc nhiên. Trong 3000 năm lịch sử, Trung Quốc cũng
chưa bao giờ va chạm đáng kể với thế giới phương Tây, hay với các nước phát
triển hơn. Ngay cả những láng giềng hùng mạnh hơn nhưng có trình độ xã hội
thấp hơn Trung Quốc, những kẻ chinh phạt Mông Cổ và Mãn Châu, cũng nhanh chóng bị
đồng hóa và tiếp nhận văn hóa Trung Quốc. Còn Mao hoàn toàn tin tưởng vào
lý lẽ của mình, ông ta đánh vào tình cảm yêu nước của đồng nghiệp và dân chúng bằng
nhiều lần tuyên bố: "Trung Quốc mới, Trung Quốc của nhân dân, phải
chiếm vị trí xứng đáng giữa các dân tộc trên trái đất - vị trí số 1."
Mao
rõ ràng đã phô trương, ông ta nói vào năm 1957: “Tôi từng có nhiều quan điểm
phi chủ nghĩa Mác, sau này tôi đã chấp nhận chủ nghĩa Mác. Tôi tìm hiểu
chút ít chủ nghĩa Mác qua sách vở và bước đầu tự cải tạo về tư tưởng, nhưng
công tác cải tạo chủ yếu vẫn diễn ra trong quá trình đấu tranh giai
cấp lâu dài”.
Người
ta không dễ tin lời Mao: không ai chắc ông ta đã từng nghiên cứu nghiêm túc các
tác phẩm của Marx. Trong thời kỳ hình thành quan điểm của mình, không có
nhiều tác phẩm của Marx, Engels, Lenin nói chung được dịch sang tiếng
Trung. Bản dịch các tác phẩm chính của họ xuất hiện ở Trung Quốc chỉ sau
đó, vào những năm 1930 và 1940. Mao có đọc chúng không, không phải là điều
gì lớn. Trong mọi trường hợp, ông ta hầu như không đề cập đến chúng trong
các bài phát biểu của mình.
Tuy
nhiên, quan điểm tư tưởng của Mao trong những năm 1930 và 1940 có một sự tiến
hóa nhất định - từ chủ nghĩa cách mạng nông dân phong kiến-tiểu tư sản đến việc
nắm bắt những nền tảng ban đầu của chủ nghĩa Mác-Lênin. Nhưng ngay cả khi
đó, Mao bị quyến rũ bởi ý tưởng phục hưng dân tộc hơn là trở thành người theo
chủ nghĩa Mác-xít-quốc tế thực sự.
Từ
nửa cuối thập kỷ 50, dưới tác động của những khó khăn khách quan mà ĐCSTQ gặp
phải trên con đường xây dựng CNXH ở một nước lạc hậu, cũng như việc Mao ngày
càng tham vọng nắm giữ vai trò lãnh đạo “cách mạng thế giới”, một sự tiến hóa
khác trong quan điểm của Mao bắt đầu bộc lộ ngày càng rõ ràng – nó theo xu hướng
khôi phục hoàn toàn các tư tưởng tiểu tư sản và dân tộc chủ nghĩa, vốn đã bị các
thuật ngữ Mác-xít che đậy.
Một
trong những bài báo đầu tiên của mình, Mao viết: “Chúng ta phải tiếp thu mọi
thứ có thể hữu ích cho chúng ta ngày nay. Tuy nhiên, mọi thứ xa lạ phải
được coi như thức ăn, đầu tiên được nhai trong miệng, được xử lý trong dạ dày
và ruột, được làm ẩm bằng nước bọt, dịch dạ dày và ruột, sau đó được chia thành
rác thải để loại bỏ và dịch chiết tiêu hóa; chỉ khi đó thức ăn mới trở nên
hữu ích cho cơ thể chúng ta. Tương tự như vậy,
chúng ta không nên nuốt tất cả mọi thứ ngoại lai một cách bừa bãi”.
Hãy
để những so sánh "sinh lý" bên ngoài mà đi vào trọng tâm của vấn đề:
Mao đã vay mượn điều gì từ chủ nghĩa Mác và bác bỏ điều gì?
Mao
ít quan tâm nhất đến cơ sở lý thuyết của chủ nghĩa Mác - chủ nghĩa duy vật biện
chứng. Sẽ không tìm thấy ở Mao bất kỳ nỗ lực nghiêm túc nào không chỉ để phát
triển mà còn phổ biến các vấn đề về triết học khoa học tự nhiên, lý thuyết tri
thức, logic, kinh tế. Mao thậm chí chưa bao giờ bắt đầu phân tích chủ
nghĩa tư bản hiện đại hoặc sự phát triển của chủ nghĩa tư bản ở chính Trung
Quốc với các sự kiện và số liệu. Kinh tế học và phân tích kinh tế luôn luôn
là điểm mù đối với Mao và Mao giới. Họ đã không cố gắng kết nối lý thuyết cách
mạng đấu tranh giai cấp với các quy luật kinh tế của sự phát triển xã
hội. Bỏ bê lý thuyết chính, kiến thức sâu về thực tế, chắc chắn đã khiến
các nhà lãnh đạo của ĐCSTQ có những ý tưởng cực kỳ đơn giản, mơ hồ và thô tục
về các vấn đề của thế giới hiện tại. Chẳng hạn chiến dịch đuổi diệt chim sẻ của
Mao.
Trong
các tác phẩm mình, chúng ta thường tìm thấy Mao có viết về hai hoặc ba chủ đề ưa
thích về chủ nghĩa duy vật lịch sử: vấn đề về những mâu thuẫn trong đời sống xã
hội, vấn đề về vai trò của thực tiễn với tư cách là tiêu chí của chân lý, và
một số vấn đề khác, như phân tích cho thấy, được giải thích theo cách một chiều
nổi bật.
Lý
luận xây dựng CNXH ở Trung Quốc cũng được Mao xem xét một cách suy đoán, không có
bất kỳ sự phân tích nào về cơ cấu kinh tế xã hội Trung Quốc. Từ các tác
phẩm của Mao, không thấy được một cách rõ ràng là ông ta có nhận thức được đầy
đủ về sự tồn tại của các quy luật khách quan quá độ từ CNTB lên CNXH hay không. Ngược
lại, Mao dựa vào các phương pháp hành sự, vào bạo lực và ý chí chủ quan mạnh mẽ
để biến đổi xã hội. Tất nhiên, điều này cũng được phản ánh trong đặc điểm
của chính những lý tưởng về CNXH, những lý tưởng này không xuất phát từ nhu cầu
của nền sản xuất xã hội phát triển, cũng không từ lợi ích giai cấp vô sản, mà
từ những tư tưởng giai cấp phóng kiến, nửa tiểu tư sản.
Không
tự nhận mình là "nhà lý luận hàng đầu" trong phong trào giải phóng
dân tộc, Mao sẵn sàng vay mượn không chỉ những suy nghĩ của cá nhân mà còn nhiều
trích dẫn từ các tác phẩm kinh điển chủ nghĩa Mác-Lênin. Tuy nhiên, tất cả
các tác phẩm của ông ta, kể cả những tác phẩm đầu tay, cho thấy rằng Mao chưa
bao giờ đứng vững trên cơ sở lập trường của chủ nghĩa Mác. Điều này đặc
biệt áp dụng cho những vấn đề mà Mao đã cố gắng tự mình giải quyết, liên quan
đến các điều kiện và hoàn cảnh ở Trung Quốc.
Điều
thứ yếu khác là câu hỏi Mao có chân thành hay không khi coi mình là một trong
những người theo chủ nghĩa Mác chân chính hay thậm chí là "kiên định
nhất"?
Thực
tế vẫn là ông ta đã bác bỏ hoặc xuyên tạc những tư tưởng, những điều kiện,
những khía cạnh quan trọng nhất của chủ nghĩa Mác-Lênin.
Về
bản chất, ở Mao, toàn bộ lý thuyết được rút gọn thành một số định đề: mâu thuẫn
như một sự biện minh cho sự cần thiết của bạo lực cách mạng trong xã
hội; chiến tranh du kích và cách mạng nông dân như những phương pháp phổ
biến để đạt được quyền lực; các chiến lược “đại nhảy vọt”, “cộng
sản hóa”, “công xã” “cách mạng văn hóa” hay “bạo lực cách
mạng” là con đường xây dựng CNCS; CS thời chiến và chế độ chuyên quyền
độc đoán cá nhân với tư cách là hiện thân thực sự của Chuyên chính vô
sản; tính không thể tránh khỏi của một cuộc xung đột thế giới và sự phát
triển của cuộc nội chiến như là cách thức duy nhất cho một cuộc cách mạng thế
giới; "khu vực trung gian" và cuộc đấu tranh chống lại các
"siêu cường" như một phương tiện để đoàn kết các "lực lượng cách
mạng" xung quanh Trung Quốc…
Tất
nhiên là có thể đặt câu hỏi và tự trả lời: việc vận dụng một cách sáng tạo
những nguyên lý chung của chủ nghĩa Mác-Lênin, tính đến tính độc đáo to lớn và
các điều kiện cụ thể của thực tế Trung Quốc là cần thiết. Trung Quốc khác với
các nước châu Âu và châu Mỹ ở những đặc điểm cơ bản là một quốc gia có đại bộ
phận nông dân, tiểu tư sản chiếm ưu thế lớn, một quốc gia chưa trải qua bất kỳ
con đường phát triển TBCN đáng kể nào, một quốc gia có lịch sử lâu đời (nhiều
ngàn năm!) và có truyền thống nước lớn. Ngoài ra, vẫn còn những đặc điểm
thường bị đánh giá thấp trong tâm lý của người dân Trung Quốc, đó sự thống trị
hàng ngàn năm của Nho giáo và các trào lưu tư tưởng phong kiến khác không
thể không để lại dấu ấn sâu sắc.
Được
biết, vào những năm 1930 - 1940, cuộc cách mạng chống phong kiến, chống đế quốc
đã trực tiếp tác động đến Trung Quốc. Tất nhiên, tất cả những điều này
phải được phản ánh trong đường lối chính trị của giới Cộng sản Trung Quốc,
nhưng không phải trong nền tảng tư tưởng của đảng, nếu họ muốn duy trì cộng sản
tính. Mặt khác, Mao đã mổ sẻ và sửa đổi chính lý thuyết của chủ nghĩa
Mác-Lênin, ông ta cố gắng điều chỉnh nó để giải quyết một số vấn đề cụ thể do
ĐCSTQ đặt ra. Nhân tiện, đây là bản chất trong tuyên bố của ông ta rằng từ
chủ nghĩa Mác, cần phải "tiếp thu những gì có thể hữu ích cho chúng ta
ngày nay."
Thích
ứng với nhu cầu của thời đại, "Chủ nghĩa Mác Hán hóa" có thể gọi như
vậy, chỉ có thể mang lại những kết quả nhất định trong giai đoạn đầu của cuộc cách
mạng Trung Quốc, khi nó hầu như mang tính chất chống phong kiến, chống đế
quốc. Nhưng khi đất nước càng tiến gần đến những nhiệm vụ XHCN thực sự,
thì tính phiến diện và yếu kém của chủ nghĩa Mác Hán hoá, với một số ít ỏi kinh
nghiệm xây dựng CHXN đã tích lũy được, ngày càng bộc lộ rõ. Đây chính là
cái lõi của những sai lầm tai hại mà giới lãnh đạo Bắc Kinh mắc phải vào cuối
những năm 1950: thất bại trong nỗ lực “đại nhảy vọt” đến CNCS, không thực sự nghiêm
túc tạo ra nền tảng công nghiệp hiện đại, phát triển dân chủ và nâng cao phúc
lợi của người dân. Đổi lại, những thất bại này và những thất vọng liên quan đến
chúng đã đẩy tất cả đến một lối thoát tồi tệ, làm trầm trọng thêm chủ nghĩa dân
tộc, trong khi đòi hỏi phải đạt được các mục tiêu của cường quốc với sự trợ
giúp của chính sách đối ngoại phiêu lưu.
Từ
khi ra đời cho đến nay, chủ nghĩa Mác là hệ tư tưởng phổ biến. Tuy nhiên,
không phải bất cứ ai, kể cả những người tiên tiến nhất cũng lĩnh hội được. Chúng
ta lưu ý rằng Lenin luôn hô hào công nhân phải có ý thức, vô sản phải có suy
nghĩ, trí thức phải tiến bộ, nông dân phải giác ngộ. Điều này có thể hiểu
được: chỉ bộ phận tiên tiến của xã hội mới có thể trở thành người mang lý
thuyết tiên tiến. Hệ tư tưởng phong kiến bán tiểu tư sản ở Trung Quốc và
châu Á nói chung lại là một vấn đề hoàn toàn khác. Nó thu hút đám đông lạc
hậu, chỉ cần biết cách khéo léo khơi dậy cảm xúc. Cái tồn tại là cái đã thích
nghi, không phải là cái tiên tiến. Chủ nghĩa Mao thịnh hành chính là nhờ vào điều
này. Nhưng đây cung là một nghịch lý to lớn, một thứ chủ nghĩa tự xưng là tiến
bộ nhất, là tương lai nhân loại lại dựa vào bộ phận lạc hậu nhất, tăm tối nhất
trong xã hội.
Đặc
điểm chung của thế kỷ 20 ở Trung Quốc là đa số quần chúng, từ những người vô
sản có ý thức giai cấp đến những người chủ cửa hiệu và những người tiểu tư sản
khác, đều tích cực tham gia hoạt động chính trị. Do đó, mọi triết lý hay
khẩu hiệu chính trị trong thời đại của chúng đều nhằm giành lấy sự ủng hộ của
quần chúng.
Lễ hội tử thần "Hồng vệ binh" cũng là một phong trào quần chúng. Hàng triệu người, chủ yếu là thanh niên dốt nát cuồng tín Mao đã tham gia vào đó. Nhưng đây là phong trào mang ý thức hệ và mục tiêu không có gì chung với lý tưởng XHCN và lợi ích của giai cấp vô sản. Một đám đông hung hãn, khao khát hủy diệt, cuồng vọng Người cầm lái vĩ đại thần thánh, dễ dàng bùng nổ sự tức giận mù quáng thành những hành động tàn bạo chỉ với một chút kích động.
Chống trí thức là điểm đặc biệt trong tư tưởng Mao. Nó đến từ nguyên do tham vọng cá nhân nặng chủ nghĩa cai nô địa chủ phong kiến cải lương, tiểu tư sản. Nỗi ám ảnh tiếc nuối gia thế, tài sản địa vị cũ, sự lạc hậu thấp kém trở thành ganh ghét kèn cựa, thậm chí thù địch đồng nghiệp trên con đường tiến thân.
Điều
tương tự cũng có thể thấy ở giới tiểu tư sản, ở giai cấp vô sản nói chung. Nếu công
nhân tiên tiến và nông dân có ý thức dốc hết sức mình cho văn hóa, khoa học và
coi trọng trí thức, khi được họ chỉ đường đến với đời sống mới, thì quần chúng
lạc hậu lại đối xử với trí thức bằng thái độ khinh bỉ, thậm chí cay đắng không
chỉ đối với nền văn hóa của quá khứ, mà cả với nền văn hóa tiên tiến hiện
đại. Đám đông phá hủy chúng như một sự chối bỏ, xen kẽ, phức tạp, khó có
thể hiểu được.
André
Malraux người Pháp năm 1965 đã nghe chính Mao nói: “Chúng tôi có các tầng lớp
xã hội muốn đi theo con đường của chủ nghĩa xét lại... Đây là những địa chủ cũ
rải rác khắp đất nước, số ít nhưng có ảnh hưởng là những cựu phú nông, cựu tư
bản, giới trí thức, nhà báo, các nhà văn giáo sư, giáo viên...” trong khi đó, chính
Mao xuất thân từ một gia đình địa chủ cũ, giàu có ở tỉnh Hồ Nam.
Trên
thực tế, Khrushchev không xét lại bất cứ điều gì trong giáo lý chủ nghĩa
Mác-Lenin nhưng đã cho Mao một nguyên cớ thuận tiện. Cuộc lật đổ, xóa bỏ Stalin
của Khrushchev được Mao gọi là “xét lại”, và mục tiêu các cuộc đấu tố thanh
trừng của Hồng vệ binh là nhằm vào trí thức “tiểu tư sản-xét lại”.
Mao
đã khéo léo hướng sự đói khát, hung hãn của đại bộ phận dân chúng vào việc đổ
tội lỗi thất bại “đại nhảy vọt” vào giới trí thức tiểu tư sản làm chệch hướng, trả
thù bộ phận tiên tiến nhất của xã hội và qua đó vớt vát lại uy tín của mình. Đây
chính xác là cách các sự kiện diễn ra ở Trung Quốc thập kỷ 1950-60: ban đầu,
các trí thức bị đàn áp và bức hại tàn nhẫn, sau đó cuộc đàn áp lan sang một số
lãnh đạo đảng, và cuối cùng, hàng trăm nghìn người bị "đấu tố thanh
trừng", cả trong bộ máy đảng và nhà nước, trong quân đội, tổ chức công
đoàn, nhà máy, xí nghiệp, làng xã. Và quan trọng nhất, một đường lối chính
trị đã thắng thế gây tổn hại to lớn đến lợi ích vật chất và tinh thần của người
dân.
Mao
cũng đặc trưng bởi những hạn chế về nhận thức, điều này đặc biệt ảnh hưởng đến
thái độ của ông ta đối với những vấn đề phức tạp mà Trung Quốc phải đối mặt. Đó
là việc không thể hiểu được tác động to lớn của cuộc cách mạng khoa học và công
nghệ, những thay đổi về bản chất kỹ thuật quân sự của chiến tranh hiện đại, của
sự răn đe hạt nhân.
Cuộc
đấu tranh tư tưởng trong ĐCSTQ không chỉ có cơ sở xã hội mà còn có cơ sở nhận
thức. Đây không chỉ là cuộc đấu tranh lợi ích mà còn là đấu tranh các xu hướng,
các đường lối xung đột nhau, còn là cuộc đấu tranh của các nền tiểu văn hóa,
hay nói đúng hơn là các “phản văn hóa”, là xung đột về quan điểm của những tầng
lớp thuộc về các trình độ nhận thức khác nhau.
Không
phải ngẫu nhiên mà Mao kiên quyết quay trở lại luận điểm “trong lịch sử, kẻ
vô học lật đổ kẻ có học”. Trong chính ĐCSTQ, ông ta đã dựa vào bộ phận
cán bộ lạc hậu nhất về mặt văn hóa. Đó là những Khang Sinh, Lâm Bưu, Giang
Thanh, Vương Hồng Văn và những kẻ khác, những kẻ đã nhân cách hóa mùa xuân Diên
An trong tâm trí ông ta.
Các
nhân vật trí thức hơn nhiều như Lưu Thiếu Kỳ, Bành Đức Hoài, Bành Chân, và thậm
chí cả thư ký riêng của Mao như Trần Bá Đạt, dường như là cái gai chọc vào mắt
Mao khi công khai chỉ trích ông ta đã sai lầm. Họ có học vấn cao hơn, thông
minh hơn trong việc đánh giá những vấn đề mới của sự phát triển đất nước. Trong
khi Mao ngày càng tụt trở lại chủ nghĩa nguyên thủy hoang dã về tư tưởng của
thời Diên An. Nhưng Mao tìm thấy sự ủng hộ trong mọi nhóm xã hội, chính
xác ở các thành phần ít học và kém văn hóa nhất, họ chỉ nhớ được những khẩu ngôn
sáng sủa do Mao truyền dạy và coi chúng như mặc khải. Cuộc Đại cách mạng văn
hóa do Mao phát động đã đặt nông dân nghèo chống lại nông dân trung lưu, công
nhân bậc thấp chống công nhân lành nghề, học sinh chống thầy giáo, khối u thối
chống tế bào khỏe mạnh.
Không
hiểu rõ ai nắm vai trò lịch sử và tiến bộ, lời kêu gọi Đại cách mạng văn hóa đã
bộc lộ sự phản động, vô học thối tha bẩn thỉu của nó hết sức công khai.
Không
khó hiểu tại sao Mao duy trì chủ nghĩa Mác-Lênin trên ngọn cờ ý thức hệ cùng
với tất cả tham vọng của mình. Nó có uy tín to lớn trong mắt các lực lượng tiên
tiến của ĐCSTQ, giai cấp công nhân và giới trí thức Trung Quốc. Nhưng bên
cạnh những tính toán chính trị, rõ ràng còn có một lý do khác, hoàn toàn tâm
lý. Trong thâm tâm, Mao luôn cảm thấy bất an về bản thân với tư cách là
một nhà tư tưởng. Nếu ông ta công khai từ bỏ chủ nghĩa Mác, thì sẽ có một
khoảng trống tuyệt đối về các đặc điểm chính của sự phát triển của Trung Quốc
hiện đại và sự phát triển của toàn thế giới. Người ta có thể tưởng tượng
sẽ lố bịch như thế nào nếu cố gắng thay thế nó bằng các thuật ngữ Maoist, những
khái niệm cơ bản của chủ nghĩa Mác như CNXH, CNCS, chuyên chính vô sản, sở hữu
công, chủ nghĩa đế quốc, chủ nghĩa thực dân, v.v.
Đây
cũng không phải là hiện tượng mới. Lịch sử các hệ tư tưởng và tôn giáo cho
chúng ta nhiều ví dụ về những cách giải thích mâu thuẫn nhất đối với cùng một
giáo lý. Hãy thử nghe cách giải thích của các vị thừa kế Kitô giáo chân
chính về những ngôn từ nổi tiếng, ví như câu “Ta đến không mang hòa bình, mà
là một thanh kiếm…” đã bị giải nghĩa theo một cách khác sau này để dẫn đến
chính sách phản động và tàn ác nhất của nhà thờ. Cách giải thích của Mao
về chủ nghĩa Mác ở nhiều khía cạnh giống với cách tiếp cận này, và lịch sử
Trung Quốc đã hơn một lần có cơ hội được chứng kiến.
Làm
thế nào mà hệ tư tưởng dân tộc chủ nghĩa cổ hủ lạc hậu của Mao lại phù hợp với
những gì ông ta nhận thức được về chủ nghĩa Mác-Lênin? Điều này xảy ra chủ
yếu thông qua việc nhân cách hóa cái gọi là "Chủ nghĩa Mác-Lênin của thời
đại chúng ta" với hiện thân của chính Mao. Tất nhiên, ông ta không
thể đưa chủ nghĩa dân tộc Trung Quốc thành hệ tư tưởng quốc tế. Và như thế
“Tư tưởng Mao” là ngôn từ “mới nhất, hoàn hảo nhất” thay cho chủ nghĩa
Mác-Lênin.
Chúng
ta đã thấy rằng trong những giai đoạn khó khăn của lịch sử ĐCSTQ, trong những giai
đoạn quan trọng hoạt động chính trị của chính mình, Mao đã nắm lấy các ý tưởng
về chủ nghĩa dân tộc như một huyết mạch hoặc một phương tiện để hợp lực chống
lại các đối thủ chính trị của mình trong ĐCSTQ.
Đây
là một tuyên bố rất đặc trưng của Mao tại Hội nghị Nhà nước Tối cao vào tháng 1
năm 1958:
“Quốc
gia của chúng ta, như 7-8 năm qua cho thấy, có triển vọng. Năm ngoái đặc
biệt đáng khích lệ… Các khẩu hiệu đã xuất hiện, chẳng hạn trong “Đại nhảy vọt” như
“đuổi kịp nước Anh về sản xuất thép và sản xuất các loại sản phẩm công nghiệp
quan trọng khác trong 15 năm”, “nhiều hơn, nhanh hơn, tốt hơn, kinh tế hơn”… Toàn
bộ đất nước nói chung có triển vọng rất lớn; những người bi quan đã sai,
đó là triển vọng rất lớn chứ không phải triển vọng vừa hay nhỏ, và hơn nữa,
không phải là không có triển vọng. Đó là tất cả trong một từ "khổng
lồ".
Dân
tộc ta đang dần thức tỉnh. Nhờ đó, nó đã có thể đập tan chủ nghĩa đế quốc,
phong kiến, chủ nghĩa tư bản quan liêu, có thể thực hiện các cuộc cải tạo XHCN,
có thể thực hiện tinh giản hóa lề lối làm việc và bắt đầu cuộc đấu tranh chống
lại cánh hữu. Trung Quốc nghèo và mù chữ. Đã từ đói nghèo vươn lên
làm cách mạng, người mù chữ đã dễ dàng tiếp thu tư tưởng mới. Còn thế giới
phương Tây giàu có và biết chữ, ở đó người ta sống xa hoa, tri thức của họ quá
nhiều, ở đó có sự thống trị của hệ tư tưởng tư sản.
Bây
giờ tình trạng sản xuất của chúng ta hoàn toàn không tương ứng với vị thế của
chúng ta. Chúng ta là một quốc gia có lịch sử lâu đời và về sản lượng
thép, chúng ta không thể so sánh với Bỉ: nước này sản xuất 7 triệu tấn, trong
khi chúng ta chỉ sản xuất 5,2 triệu tấn. Sự nhiệt tình của quần chúng rất
cao và tạo niềm tin rằng chúng ta sẽ có thể đuổi kịp nước Anh sau 15 năm nữa.”
Lưu
ý: Mao đã nói về toàn thể quốc gia, về Trung Quốc, về người Trung Quốc, trong
những năm còn khá trẻ.
“Đất
nước chúng ta đang thức tỉnh” - đây chẳng phải là lời đáp lại câu nói nổi tiếng
của người hùng Pháp Napoleon: “Trung Quốc đang ngủ, hãy để nó ngủ - sẽ có đau
buồn khi nó thức dậy”?...
“Toàn
quốc có triển vọng lớn”, nhưng cách tiếp cận giai cấp ở đâu, lợi ích của công
nhân và nông dân ở đâu, tình cảm quốc tế của những người Cộng sản Trung Quốc ở
đâu? “Thế giới phương Tây giàu có”, nhưng tại sao điều này lại gây khó
chịu và lên án? Và loại thế giới phương Tây nào - giai cấp tư sản hay giai
cấp vô sản? Không có lập trường giai cấp ở đây.
Cũng
cần lưu ý một điều khác: đúng vào thời điểm này, Mao bắt đầu nói ngày càng tiêu
cực hơn về khả năng cách mạng của các nước phương Tây, ngày càng thường xuyên
công kích "chủ nghĩa cơ hội" của giai cấp công nhân các nước tư bản,
ngày càng kiên quyết chống lại "chủ nghĩa cơ hội" và so sánh
"phương Đông cách mạng tiên tiến" với "phương Tây lạc hậu mục
nát".
Mao
phát biểu tại cuộc họp Thành Đô (ngày 5 tháng 3 năm 1958): “...Lenin gọi châu Á
là tiên tiến còn châu Âu lạc hậu. Đây là sự thật. Nó vẫn đúng cho đến
ngày nay. Châu Âu lạc hậu, còn Châu Á tiến bộ.”
Cũng
cần lưu ý một lần nữa: không phải các giai cấp: công nhân và tư sản, cũng không
phải các kiểu nhà nước khác nhau: XHCN và TBCN được Mao so sánh, mà là các
chủng tộc và các lục địa, Châu Á và Châu Âu.
Cuối
cùng, trong Cách mạng Văn hóa, tình cảm dân tộc chủ nghĩa cự đoan của Mao, được
nhân lên bởi tinh thần cuồng loạn của Hồng vệ binh và đẩy nó lên đến đỉnh điểm.
Không chỉ “châu Âu lạc hậu”, không chỉ “con hổ giấy” Mỹ, mà cả Liên Xô XHCN
cũng trở thành thế lực thù địch với Trung Quốc, Mao gọi Liên Xô là “chủ nghĩa
đế quốc XHCN”, là “mối đe dọa từ phương Bắc”, Mao kêu gọi củng cố quân đội, mở
rộng dân binh, chế tạo bom hạt nhân, và toàn dân “đào hào, tích trữ lương thực,
chuẩn bị chiến tranh”.
Lãnh
tụ Khrushchev không hiểu ông ta đã làm gì, không chỉ xóa bỏ Stalin, ông ta phá
hoại toàn bộ mối quan hệ quốc tế giữa các nước XHCN. Một vòng tròn khép lại: Khối
Liên Xô coi Trung Quốc là quốc gia thù địch; Đúng vậy, dù không bị gọi là
dã man như trước đây mà bị gọi là "phản cách mạng", "đi theo con
đường TBCN", "chủ nghĩa bá quyền", "chủ nghĩa đế
quốc". Các ngôn từ là khác nhau, nhưng bản chất là như nhau - chủ
nghĩa sô vanh truyền thống Đại hán. Tình cảm dân tộc, mang tính tự nhiên
trong giai đoạn đấu tranh giải phóng dân tộc, được gieo trồng và hâm nóng trong
điều kiện độc lập chính trị vì lợi ích của nhóm cầm quyền Mao, theo cách nói
của ông ta, đã mang đến một bông hoa mới rất độc, ba lần nguy hiểm cho các dân
tộc khác và cho ý thức hệ XHCN của chính nhân dân Trung Quốc.
Truyền
thống quan trọng nhất của triết học Trung Quốc là phổ biến của các vấn đề chính
trị hơn là ý thức hệ trong đó. Triết học và khoa học tự nhiên, lý thuyết
về kiến thức, logic chiếm vị trí tầm thường nhất trong số các vấn để triết
học và liên quan ở Trung Quốc cổ đại dù có nhiều trường phái khác
nhau. Trọng tâm sự chú ý của họ luôn luôn là các vấn đề của vua chúa, nhà
nước lớn và xã hội, sự điều chỉnh các mối quan hệ giữa các nhóm dân cư khác
nhau, giữa cai trị và người dân, giữa nhà cầm quyền và các quan lại, giữa vua
quan và trí thức… tất cả cũng là tâm điểm chú ý của Mao. Trên thực tế,
toàn bộ triết học và giáo lý Mao đã rút gọn thành học thuyết mang bản chất về
những mâu thuẫn, và chính học thuyết này chứa câu hỏi và phương pháp đấu tranh
của các mối quan hệ giữa các giai cấp và nhóm xã hội khác nhau.
Còn
khái niệm quyền lực thì sao? Bất kể biểu tượng nào được Mao sử dụng (dân
chủ mới, chế độ chuyên chính của giai cấp vô sản), cuối cùng cũng đi đến cách
giải thích vấn đề truyền thống của Trung Quốc - mối quan hệ giữa Hoàng đế và thần
dân. Đồng thời, đảng, các cơ quan nhà nước, quân đội, trên thực tế, được
coi là hoàn toàn phù hợp với truyền thống triết học Trung Quốc, từ quan điểm
vai trò của chúng như một công cụ tương tác giữa nhà cai trị và người bị cai
trị. Nhà cai trị phá hủy hay tái tạo những công cụ quyền lực này theo ý chí của
ông ta để chúng phục vụ đầy đủ nhất cho các mục tiêu đã định của ông ta.
Ảnh
hưởng của Nho giáo đối với Mao và chủ nghĩa Mao được phản ánh chủ yếu trong
lĩnh vực các vấn đề tư tưởng. Cùng với điều này, Mao theo truyền thống sử
dụng Nho giáo như công cụ tư tưởng của quyền lực và sự phục tùng xã
hội. Về các hình thức và phương pháp thực thi quyền lực, ở đây Mao có lẽ đã
đối lập nhiều hơn với các thể chế Nho giáo. Nguyên tắc "li" (禮)
của Nho giáo, thường được dịch là lễ nghi, lễ nghĩa, phép tắc, là nền tảng của
trật tự xã hội, hoàn toàn xa lạ với chủ nghĩa Mao, vốn có xu hướng độc đoán và
không muốn ràng buộc bản thân vào bất kỳ nền tảng và chuẩn mực đạo đức nào. Chữ
"li" của Nho giáo không chỉ là nguyên tắc tuân theo các lễ nghĩa và
truyền thống cổ xưa, mà còn là một cách thức để hạn chế quyền lực của hoàng đế,
hay thiên tử, cũng như giới quan lại, quí tộc. Truyền thống này bị Mao bác
bỏ. Nguyên tắc "nhân" (仁), lòng nhân ái của Nho giáo và luận
điểm "quân tử" (君子), người đàn ông cao thượng, nhân cách
hoàn hảo càng trái ngược với Mao. Tuy nhiên, với tất cả sự khác biệt giữa
chữ “nhân” của Nho giáo và quan niệm hiện đại về chủ nghĩa nhân văn, Nho giáo
phản đối chế độ chuyên quyền và độc đoán, bảo vệ quyền lực đế quốc anh minh,
dựa trên giới quý tộc đạo đức và giác ngộ - nên không phải ngẫu nhiên mà Nho
giáo lại trở thành đối tượng bị giới lãnh đạo Trung Quốc đặc biệt công kích.
Cũng như vậy, không phải ngẫu nhiên mà họ bị ấn tượng bởi hệ tư tưởng Pháp gia,
vốn đóng vai trò quan trọng trong cuộc đấu tranh củng cố quyền lực chuyên chế
của các hoàng đế nhà Tần.
Một
trong những đại diện Pháp gia nổi bật nhất, Hàn Phi (280-233 TCN), đã chỉ trích
Khổng giáo không kém gì Mao giới. Và, giống như vậy, Hàn Phi nhìn thấy lý
tưởng cao nhất trong quyền lực tuyệt đối vô hạn của nhà cai trị. Hàn Phi
cũng chối bỏ nguyên tắc "nhân" của Nho giáo, ông khẳng định vũ lực và
bạo lực là cơ sở của trật tự nhà nước và là sự quản trị khôn ngoan. Hàn
Phi viết:
"...
Nhân loại và ý thức trách nhiệm, thận trọng và thông minh - đây không phải là
những gì được nhà nước phù hộ."
“Ví
như muốn trị dân trong thời đại căng thẳng bằng chính sách thoáng đạt và nhẹ
nhàng, thì chẳng khác gì cai trị một con ngựa bất kham không có dây cương.”
“...
Rõ ràng hành động nhân từ là không thể kiểm soát được. Ngoài ra, mọi người
chắc chắn phải tuân theo vũ lực khi họ có thể ít nhớ đến bổn phận.”
"Bởi
lẽ, dân chúng thiếu sự sáng suốt để có thể hoàn toàn dựa vào; điều đó thật hiển
nhiên. Do đó, nếu vừa đòi hỏi sự sáng suốt, trí tuệ khi thực thi quyền lực, lại
vừa đặt niềm tin vào dân chúng trong việc cai trị, thì tất cả những điều này sẽ
dẫn đến loạn lạc; không thể cai trị theo cách như vậy".
So
sánh đơn giản như vậy về các câu châm ngôn của Pháp gia và các định đề của Mao
cho thấy mối quan hệ gần như là họ hàng giữa chúng. Chúng cùng luận điểm
bạo lực là nguồn gốc của quyền lực (cũng hoàn toàn giống Mác-Lenin), chúng cùng
tranh đấu chống sự cai trị nhân đạo của Nho giáo, chúng cùng lý tưởng về quyền
lực cá nhân tuyệt đối, và chống trí thức, và cùng coi người dân như một tờ giấy
trắng. Và ngay cả một phát minh thuần túy của Mao - mâu thuẫn trong nhân
dân - cũng có tiền thân xa xôi của nó trong tuyên bố của Hàn Phi về mâu thuẫn
giữa trên với dưới, giữa pháp với phụng.
***
Tất
nhiên, người ta có thể tìm thấy tiền lệ cho nhiều hiện tượng tiêu cực của Trung
Quốc hiện đại trong hành động của các giai cấp thống trị ở quá khứ xa xôi của
đất nước này. Cũng không nghi ngờ gì nữa, nhiều người Trung Quốc đã thức tỉnh
(kể cả Đặng Tiểu Bình) khi nhìn vào sự tàn bạo của Hồng vệ binh, khi họ thấy
chúng đốt trụi những cuốn sách kinh điển của văn hóa Trung Quốc và nước ngoài.
Tương tự vụ đốt phá tàn bạo các tác phẩm Nho giáo dưới thời Tần Thủy Hoàng. Có
thể là, khi nghe những tiếng kêu xé lòng và những lời kêu gọi bênh vực Mao của
Hồng vệ binh khi chúng hành hạ tàn độc không khoan nhượng đối với bất kỳ ai khác
quan điểm, người Trung Quốc cũng đã nhớ lại câu châm ngôn của Khổng Tử: “Thật
đáng tiếc thay tuân thủ những giáo lý đi chệch khỏi chính thống!”.
Tư
tưởng mang tính "cứu thế" của Mao giới, vốn coi cuộc cách mạng Trung
Quốc và "tư tưởng Mao Trạch Đông" là hình mẫu cho toàn thế giới - tất
yếu gợi nhớ đến những quan niệm truyền thống về vai trò của Trung Quốc như một
lực lượng khai hóa, mang lại ảnh hưởng tích cực cho các dân tộc "man
di" bao quanh mình.
Có
thể thấy tham vọng của Mao đã phát triển theo cấp số nhân từ thập kỷ này sang
thập kỷ khác. Ngay cả trong báo cáo của mình tại Hội nghị lần thứ 6 của BCHTƯ
ĐCSTQ vào tháng 10 năm 1938, Mao thực sự đã kỳ vọng Trung Quốc hóa chủ nghĩa
Mác, khi nói rằng nó cần phải được thể hiện dưới "hình thức một quốc
gia" nhất định.
Điều
này tự nó là một nhiệm vụ khổng lồ. Để thích ứng học thuyết viết cho xã
hội tư bản phát triển, trên mảnh đất phương Tây, với một nền văn minh thuộc một
loại hình hoàn toàn khác, với một đất nước kinh tế kém phát triển muốn nhảy vọt
từ chế độ phong kiến chuyên chế phương Đông lên tầm cao của một nền văn minh
phổ quát CNCS là nhiệm vụ quá sức đối với những một bộ óc lỗi lạc nhất.
Nếu
Mao giải quyết được vấn đề này, ông ta xứng đáng được cả nhân loại tôn vinh
trong nhiều thế kỷ, tuy nhiên, nhiệm vụ này nằm ngoài khả năng của một bộ óc
thông minh nhất. Ngay cả khi tập hợp tất cả trí tuệ tiên tiến của cả Trung Quốc
và cả thế giới cũng không đủ.
Mao,
vì thế không thể đối phó được với một phần của nhiệm vụ này. Đỉnh cao của
quyền lực Hoàng đế cũng không cần thiết phải đồng nhất với những đỉnh cao tư
tưởng khoa học. Như có thể thấy, các ý tưởng “công xã”, “đại nhảy vọt”,
“cách mạng văn hóa”, “bạo lực cách mạng” hay “lấy nông thôn bao vây thành thị”
hoàn toàn không phản ánh nhu cầu cụ thể của Trung Quốc. Cải cách, phát
triển đã tồn tại trong tâm trí của những người cộng sản "cánh tả" trước
cả Mao, và những biến động như "cách mạng văn hóa" đã được giới chủ
nghĩa vô chính phủ và Trotskyist thúc đẩy từ lâu. Đâu là hình thức Trung
Quốc của chủ nghĩa Mác ở đây? Cuối cùng, Mao đã chọn giải pháp thay thế
tầm thường nhất cho sự phát triển của Trung Quốc – Sô vanh hóa, biến nước này
thành một cường quốc quân sự được trang bị vũ khí hạt nhân. Cụ thể điều
này là gì? Và có liên quan gì đến lý luận khoa học về sự biến đổi xã hội
trên cơ sở CNCS? Bất kỳ ý thức cường quốc nào, bất kỳ hệ tư tưởng nào cũng
đều có thể đi đến chỗ sắp đặt đơn giản như vậy.
Những
năm 1960 và 1970, Mao đặt mình vào trong vai trò mới. Đó là khi Khrushchev
sụp đổ, Mao tự coi mình là Người cầm lái vĩ đại, là lãnh đạo tinh thần của toàn
nhân loại. Trong thời kỳ này, 3 tỷ bản "Sách đỏ" hay còn gọi là
Mao tuyển được xuất bản bằng đủ các thứ tiếng. Trong lời nói đầu, chúng ta có
thể đọc thấy: "Tư tưởng Mao là chủ nghĩa Mác-Lênin của thời đại chủ nghĩa
đế quốc toàn thế giới sụp đổ và CNXH toàn thắng". Đại hội lần thứ 9
đã chính thức hóa vị trí đặc biệt này của Mao với tư cách là Chủ tịch
ĐCSTQ. “Tư tưởng Mao” được tuyên bố là đỉnh cao của khoa học, của chủ
nghĩa Mác - Lênin, bản thân Mao cũng tự coi mình là Thầy của mọi con dân, là
nhà lý luận chủ nghĩa Mác chính yếu và cơ bản là duy nhất của toàn bộ phong
trào cộng sản thế giới.
"Tư
tưởng của Mao" không gì khác hơn là "một bước nhảy vọt... đánh dấu việc
chủ nghĩa Mác-Lênin bước vào một giai đoạn hoàn toàn mới, giai đoạn của Tư tưởng
của Mao" – Sách Trung Quốc viết. Bậc thầy của nhân loại!? Ngay cả Khổng Tử, Phật, Chúa Jesu hay Marx cũng đều không thể mơ đến... Nhưng Mao, đến từ một gia đình địa chủ phong kiến giàu có ở Trung Quốc lại sánh mình trên cả Lưu Bang, Napoleon, Bismarck...
Bây giờ, để tóm tắt Tư tưởng Mao, chính trị gia, nhà cách mạng, nhà lãnh đạo số 1 Trung Quốc. Có lẽ dẫn lại câu này như kết luận tổng quan: "Chúng ta cần kết hợp Karl Marx với Tần Thủy Hoàng".
Dù sao, tư tưởng Mao cũng độc đáo khi kết hợp Đông-Tây, Kim-Cổ, nhưng ông ta cũng là chính trị gia thực dụng, chuyên chế, biết sử dụng hệ tư tưởng để biện minh cho hành động này kia của mình. Đi sâu vào vấn đề này, sẽ còn
nhiều tranh cãi và không dễ có câu trả lời rõ ràng cho nó. Nhưng một điều
chắc chắn, Mao được biết đến là nhà lãnh đạo hơn là một nhà tư tưởng. Xuất
thân, hoạt động chính trị và cả nền văn hóa lâu đời, phức tạp của Trung Quốc đã
hình thành nền tảng cho tính cách, sở thích, hệ thống giá trị của riêng Mao và
định hướng, dẫn đường cho các hành động của Mao.
Cần thiết phân biệt 2 hiện tượng: hệ tư tưởng với tư cách là hệ thống quan điểm, học thuyết, trường phái triết học; hệ tư tưởng và giá trị với tư cách là một bộ phận cấu thành của chế độ chính trị. Theo cả 2 nghĩa này, khó để đánh giá quá cao vai trò của Mao giáo ở Trung Quốc ngày nay.
Các
tác phẩm lý luận của Mao, nếu bỏ qua yếu tố chính trị và thực dụng, thì gần như
tất cả là vay mượn. Vay mượn lớn nhất là từ chủ nghĩa Mác, chủ nghĩa vô chính
phủ, chủ nghĩa Trotsky. Sự khác biết là bản thân các ý tưởng này được Mao giải
thích theo tinh thần của các lý thuyết, tín ngưỡng, văn hóa và truyền thống cụ
thể của Trung Quốc. Đấu tranh giai cấp, chuyên chính vô sản, mâu thuẫn, thực
tiễn, nhảy vọt, công xã, cách mạng văn hóa, quá độ, bạo lực, trung gian… tất cả
những ý tưởng này đều bắt nguồn từ chủ nghĩa Mác và hậu Mác này khác, chủ nghĩa
vô chính phủ, Trotskyist và các học thuyết khác. Tất cả được Mao diễn giải theo
cách riêng của mình.
Dù
có những nỗ lực to lớn và những kỳ vọng khác thường, Mao vẫn không phải là lý
thuyết gia hay một nhà tư tưởng lớn. Vấn đề không chỉ ở tất cả những cái gọi là
"tư tưởng" của Mao đều cực kỳ chính trị hóa, thực dụng hóa và được
Mao sử dụng như công cụ cá nhân mà còn ở trình độ văn hóa và tầm kiến thức
khá hạn chế của Mao. Nhưng trái lại, Tư tưởng Mao lại rất phổ biến, đặc biệt thịnh
hành ở tầng lớp dân trí thấp và trong giới làm cách mạng xuất thân như Mao.
Tư
tưởng Mao mang bản chất mâu thuẫn sâu sắc. Ông ta có nhiều thể hiện bối rối,
không chắc chắn, không kiên định, hay thay đổi thất thường, nói thẳng ra là
thấp kém văn hóa giáo dục. Ông ta đi trên đường lối chính mình vạch ra một cách
run rẩy, tiến 1 bước, lùi 2 bước, tiến 2 bước, lùi 1 bước. Ông ta tuyên bố một
định đề lý thuyết nào đó, vội vàng áp dụng vào bối cảnh chính trị, lúng túng đưa
nó vào thực tế, rồi nhanh chóng rút lại ngay khi hóa ra nó không mang lại kết
quả mong muốn - nó đã bị đa số trong đảng bác bỏ, không được quần chúng đồng
tình, dẫn đến tụt giảm uy tín của mình, của đất nước.
Chúng
ta đã nhìn thấy những biến động này trong cách tiếp cận của Mao đối với một số
vấn đề về lý thuyết và thực hành kinh tế, chính trị, xã hội của ĐCSTQ.
Chúng
ta đã chứng kiến một loạt dao động lớn trong cách tiếp cận đối với vấn đề nền
kinh tế XHCN, đặc biệt là vai trò của sản xuất hàng hóa, cũng như trong việc
đánh giá tầm quan trọng của kinh nghiệm Liên Xô đối với Trung Quốc.
Chúng
ta đã quan sát thấy bức tranh tương tự liên quan đến chính nền tảng thế giới
quan của Mao. Thậm chí, ông ta còn do dự về tính phù hợp của chủ nghĩa Mác
nói chung trong điều kiện xã hội Trung Quốc. Mối tương quan giữa tầm quan
trọng của chủ nghĩa Mác và một số trường phái tư tưởng lý thuyết của Trung Quốc
là không rõ ràng đối với Mao. Mao đôi khi lại nhoi trở lại về tầm quan
trọng của truyền thống dân tộc đối với Trung Quốc, về một số tác phẩm cổ điển
đối với việc giáo dục những người CS Trung Quốc và toàn thể quần chúng.
Sự
do dự liên tục về ý thức hệ ở Mao đặc biệt rõ ràng trong hoạt động thực tiễn.
Sau thất bại thảm hại “Đại nhảy vọt”, đẩy đất nước vào cùng đường nạn đói, Mao lại
phát động “Đại cách mạng văn hóa” phá hủy cấu trúc đảng-chính quyền mà chính ông
ta xây dựng. Dường như ông ta muốn thay thế hệ thống chính trị bằng một thể chế
nào khác. Sự mất lòng tin của Mao thể hiện trong tất cả các hình thức đại diện
của chính phủ, cũng như trong đảng, trong bộ máy nhà nước và trong các tổ chức
công cộng. Mao muốn thay thế bằng cái gì? Điều này không rõ ràng. Một kiểu
tìm kiếm nào đó đang diễn ra với những mục tiêu không xác định, như kẻ vội vã
bơi trên sông, nhưng không biết nên bơi vào bến bờ nào.
Không
chỉ Đại cách mạng văn hóa, nhiều chiến dịch tư tưởng, chính trị do Mao truyền
cảm hứng và khởi xướng đã lấy kinh nghiệm cá nhân rất đặc biệt của riêng Mao làm
nguồn gốc. Trong suốt cuộc đời, lý tưởng của Mao vẫn bám quanh ngôi làng,
nơi gắn liền với những ấn tượng thời thơ ấu và tuổi trẻ của ông ta, và đặc biệt
là quân đội, nơi đảm bảo cho sự thành công trong toàn bộ sự nghiệp chính trị
của ông ta.
Ở
Mao, các xung động cảm xúc đã đi trước những tính toán tỉnh táo. Kết quả
là thất bại nối tiếp thất bại: cả “công xã” lẫn “cách mạng văn hóa” đều không
vượt qua được bộ máy quan liêu, sự khác biệt về địa vị chính trị và xã hội giữa
các nhóm trong đảng, nhà nước, quân đội và nói chung, không dẫn đến hiện thực
hóa ý tưởng mong muốn, mơ ước. Nửa cuối thế kỷ XX, đất nước Trung Quốc đã khác,
thời thế đã khác, nhiệm vụ đã khác so với thời Diên An hay nội chiến mà Mao
tham gia.
Rõ
ràng là một người không đưa ra chương trình cải cách này hay chương trình cải
cách khác nhằm khắc phục tình trạng lạc hậu của đất nước thì không thể lãnh đạo
Trung Quốc hiện đại. Sự sụp đổ của Tưởng Giới Thạch không hẳn vì lý do
quân sự (sự yếu kém của quân đội, tham nhũng hoặc sự tầm thường của giới lãnh
đạo), mà là do chính trị xã hội: chính phủ phản động của Tưởng, Kaishi đã
không thể đưa ra cho người dân Trung Quốc bất kỳ chương trình chuyển đổi kinh
tế và xã hội nào phù hợp nhằm biến Trung Quốc thành một cường quốc công nghiệp
phát triển.
Trở
lại những năm 1930, Mao nhận ra rằng ông chỉ có thể thành công với tư cách là
một nhà lãnh đạo chính trị nếu có thể đồng thời đóng vai trò là một nhà tư
tưởng và có khả năng vạch ra đường lối phục hưng kinh tế-xã hội Trung
Quốc. Và ngay cả khi những ý tưởng mà ông đề xuất (“đại nhảy vọt”, “công
xã”, “cách mạng văn hóa”), nhằm định hướng vượt qua hàng thế kỷ lạc hậu, hướng
tới đảm bảo một vai trò mới cho Trung Quốc, nhưng rõ ràng là sai lầm hoặc không
hiệu quả, thì Mao trong con mắt của đông
đảo quần chúng nghèo đói dốt nát ở Trung Quốc vẫn là một Người cầm lái vĩ đại.
Tất cả nghèo đói, lạc hậu, kém hiệu quả và thậm chí là vô nhân đạo, phi nhân
tính đều được biện minh bằng sự vĩ đại của các mục tiêu.
Mao
là người dẫn dắt, tái tạo Thiên Triều "thời kỳ vàng son" đã mất, để
xây dựng một xã hội mới mang tên CNCS bằng mô hình xã hội cổ đại, "đại
đồng" lý tưởng và thất bại. Cuối cùng, lỗi lầm không phải chỉ ở bản thân ông
ta, mà còn ở các thuộc hạ tồi tàn xung quanh ông ta như Khang Sinh, Giang
Thanh, và thực sự cũng là ở toàn bộ hàng triệu dân mù quáng.
Mao
thuộc về thể loại nhà lãnh đạo nào? Hãy thử sử dụng một số loại hình lãnh đạo
do các nhà tư tưởng chính trị ở Trung Quốc và các nước phương Tây đề xuất trong
các thời đại khác nhau để thử xem.
Rõ
ràng, Mao không phù hợp với hình mẫu của một nhà cầm quyền lý tưởng như Khổng
Tử, cũng như các nhà Nho giáo. Mô hình này khắc họa hình ảnh một vị quân vương
anh minh và đức độ, một đấng quân vương dựa vào tầng lớp tinh hoa quý tộc vì
nhân dân. Trong tượng đài “Luận Ngữ” (論語)
của Khổng Tử, hình ảnh của một nhà cầm quyền lý tưởng và một nhà nước lý tưởng
được mô tả như sau:
“Người
cầm quyền bằng đức hạnh giống như sao Bắc Đẩu, vây quanh bởi các chòm sao”;
"Ở
đó, nơi Nơi nhân ái ngự trị, nó thật đẹp."
Và
sau cùng, trả lời cho câu hỏi đầu đề của bài viết này: Mao tả, hay Mao hữu, hay
Mao bảo thủ hay cấp tiến cực đoan? Tất cả đều đúng, nhưng đúng nhất: Mao là tên
Bạo chúa cai nô tàn bạo trong chế độ mang tên CNCS!
Dù
có biến hình nhưng cũng chắc chắn có một thứ không suy xuyển ở Mao. Giấc mộng quyền
bính Vương triều!
Cũng
chắc chắn có một số Mao con mộng Vương triều quyền bính ở Chiêm Chân hay ở đâu
đó khác!
Là
ai, tự bài viết này đã có câu trả lời.